Kuzey yar\u0131 k\u00fcrenin genellikle \u0131l\u0131man ve subtropik b\u00f6lgelerinde yeti\u015ftirilmekte olan dut (Morus spp.) Urticales tak\u0131m\u0131n\u0131n Moraceae familyas\u0131n\u0131n Morus cinsine girmektedir. \u00dclkemizde meyvesinden yararlan\u0131lan ve yayg\u0131n olarak yeti\u015ftirilen dut t\u00fcrleri Morus alba (beyaz dut), M. nigra (karadut) ve M. rubra (k\u0131rm\u0131z\u0131 veya mor dut) olmakla birlikte daha onlarca t\u00fcr\u00fc bulunmaktad\u0131r. Meyvecilik k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00e7ok eskilere dayanan \u00fclkemiz, dutun anavatanlar\u0131ndan ve do\u011fal yay\u0131l\u0131\u015f alanlar\u0131ndan olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, bu genetik potansiyel yeterince de\u011ferlendirilememi\u015ftir. Meyve kalitesi bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a \u00fcst\u00fcn \u00f6zelliklere sahip olan bir\u00e7ok genotip yaln\u0131zca kerestesinden yararlanmak amac\u0131yla kesilerek yok edilmi\u015ftir. Bu nedenle 1970\u2019li y\u0131llarda T\u00fcrkiye\u2019nin yakla\u015f\u0131k 5 milyon adet dut a\u011fac\u0131 ve 100 000 ton civar\u0131nda \u00fcretimi bulunurken bug\u00fcn bu rakamlar; 2.500.000 adet dut a\u011fac\u0131na ve 50.000 ton \u00fcretime gerilemi\u015f durumdad\u0131r.<\/p>\n
Dut \u00fcretiminin en yo\u011fun oldu\u011fu iller; Malatya, Ankara, Erzincan, Elaz\u0131\u011f, Erzurum, Ordu ve K.Mara\u015f olarak verilebilmektedir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde taze t\u00fcketiminin yan\u0131 s\u0131ra i\u015flenmi\u015f \u00fcr\u00fcnlerinin de besleyici \u00f6zelli\u011fi sayesinde dut \u00f6nemli bir potansiyele sahiptir. Yeti\u015fti\u011fi y\u00f6relerde meyvesinden pekmez, re\u00e7el, pestil, dut ezmesi, dut kurusu, meyveli dondurma, cevizli sucuk, sirke, meyve suyu konsantresi, ispirto gibi onlarca \u00fcr\u00fcn yap\u0131lmaktad\u0131r. \u00d6zellikle karadut suyu son y\u0131llarda olduk\u00e7a yayg\u0131n bir i\u00e7ecek haline gelmi\u015f ve aranan bir meyve olmu\u015ftur. Dut sevilerek yenen bir meyve olmas\u0131na kar\u015f\u0131n meyvesi \u00e7ok yumu\u015fak oldu\u011fundan so\u011fukta saklama s\u00fcresi \u00e7ok k\u0131sad\u0131r. Bu y\u00fczden taze olarak t\u00fcketimi sadece hasat d\u00f6nemi ile s\u0131n\u0131rl\u0131 olan bir meyvedir. Ancak, \u00f6zellikle karadutlar so\u011fuk hava depolar\u0131nda bir ay s\u00fcre ile veya derin dondurucularda uzun s\u00fcre saklanabilmektedir. Bu durum karadutlar\u0131n sanayide i\u015flenmesi i\u00e7in bir avantaj sa\u011flayabilmektedir.<\/p>\n
\u0130\u00e7eri\u011fi ve De\u011ferlendirme \u015eekilleri:\u00a0<\/strong>Taze Dut Meyvesinin \u0130\u00e7erdi\u011fi \u00d6nemli Besin De\u011ferleri (100 g); 93 kalori: 0,9 gr protein; 19,8 gr karbonhidrat; 1,1 gr ya\u011f; 0,9 gr lif; 60 mg kalsiyum; 1.1 mg demir; 0,05 mg B1 vitamini; 0,07 mg B2 vitamini; 0,2 mg B3 vitamini ve 17 mg C vitamini olarak belirtilmektedir. T\u00fcrkiye\u2019de dutlar\u0131n hen\u00fcz tip \u00f6zelli\u011finde olmas\u0131 nedeniyle ticari bah\u00e7e kurmaya karar verildi\u011finde di\u011fer t\u00fcrlerde oldu\u011fu gibi onlarca \u00e7e\u015fit-ana\u00e7 zenginli\u011fi ve fidan bulunamamaktad\u0131r. D\u00fcnyan\u0131n bir\u00e7ok \u00fclkesinde de dut genellikle ipekb\u00f6ce\u011fi yeti\u015ftiricili\u011finde kullan\u0131lmakta meyvesi i\u00e7in yeti\u015ftirilmemektedir. Bu nedenle dut a\u011fac\u0131, meyvesi ve yeti\u015ftiricili\u011fi hakk\u0131ndaki bilgiler s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de oran olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda beyaz dut a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 % 97, Karadut ve K\u0131rm\u0131z\u0131 dut ise % 3 civar\u0131nda \u00fcretim veya t\u00fcketimde yerini almaktad\u0131r. \u00dclkemizde \u00fcretilen dut meyvelerinin % 70 pekmez \u00fcretiminde kullan\u0131l\u0131yor, % 10 k\u00f6me \u00fcretiminde, % 3 pestil, % 4 kuru dut ve % 5 de sofral\u0131k olarak ve kalan % 8 lik oran ise di\u011fer \u00fcretim kollar\u0131nda de\u011ferlendiriliyor.<\/p>\n Ekolojik \u0130stekler<\/strong>:Dut iklim ve toprak ko\u015fullar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok se\u00e7ici olmad\u0131\u011f\u0131ndan \u00fclkemizin hemen hemen her ilinde rahatl\u0131kla yeti\u015ftirilebilmektedir.<\/p>\n \u0130klim iste\u011fi:<\/strong>\u00a0Dut, daha \u00e7ok s\u0131cak \u0131l\u0131man ve bol g\u00fcne\u015fli b\u00f6lgelerin bitkisidir. T\u00fcrkiyenin meyve a\u011fac\u0131 yeti\u015ftirilen pek \u00e7ok yerinde dut a\u011fac\u0131 da rahatl\u0131kla yeti\u015ftirilebilmektedir.<\/p>\n Toprak iste\u011fi:\u00a0<\/strong>Dut a\u011fac\u0131, en iyi t\u0131nl\u0131, kumlu-t\u0131nl\u0131 ya da killi-t\u0131nl\u0131 topraklarda yeti\u015fir. Topra\u011f\u0131n pH de\u011feri 6,5-7 olmal\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle dut a\u011fac\u0131n\u0131n dikildi\u011fi yerde, taban suyu toprak y\u00fczeyine yak\u0131n olmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n K\u00fclt\u00fcrel \u0130\u015flemler<\/strong><\/p>\n Toprak \u0130\u015fleme:<\/strong>\u00a0B\u00f6lgenin iklim \u00f6zelliklerine bak\u0131larak a\u00e7\u0131k veya \u00f6rt\u00fcl\u00fc toprak i\u015fleme sistemleri kullan\u0131labilir. Su kaynaklar\u0131 yeterli oldu\u011fu takdirde \u00f6rt\u00fcl\u00fc veya yar\u0131-\u00f6rt\u00fcl\u00fc sistemlerin kullan\u0131lmas\u0131 tavsiye edilir. \u00d6rt\u00fcl\u00fc toprak i\u015flemede sadece a\u015f\u0131r\u0131 boylanm\u0131\u015f olan otlar bi\u00e7ilir veya \u00f6zellikle a\u011fa\u00e7 altlar\u0131nda yabanc\u0131 ot ila\u00e7lar\u0131 ile d\u00fczenli bir m\u00fccadele yap\u0131l\u0131r. Sonbahar ve k\u0131\u015f aylar\u0131nda ise bir kez toprak i\u015fleme yap\u0131l\u0131r veya hi\u00e7 yap\u0131lmaz. \u00d6zellikle gen\u00e7 bah\u00e7elerde yabanc\u0131 ot ilac\u0131 kullan\u0131rken dikkatli olunmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n Sulama:<\/strong>\u00a0Dut a\u011fa\u00e7lar\u0131, topra\u011f\u0131 nemli oldu\u011fu s\u00fcrece iyi geli\u015fir ve \u00fcr\u00fcn verimi artar. Yaz mevsiminde, s\u0131cak ve kurak d\u00f6nemlerde a\u011faca iyi gelen toprak nemini korumak \u00fczere a\u011fa\u00e7lara sulama yap\u0131lmas\u0131 gerekir. Bu \u015fekilde dut a\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn verimi %50 kadar art\u0131r\u0131labilir. Ancak a\u011fa\u00e7lar\u0131na verilecek olan suyun kalitesi iyi olmal\u0131 ve a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7\u0131lmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n G\u00fcbreleme:<\/strong>\u00a0Dut a\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131n iyi geli\u015fmesi ve \u00fcr\u00fcn veriminin art\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in azotlu, fosfatl\u0131 ve potasl\u0131 kimyevi kompoze g\u00fcbrelerin verilmesi gerekir. G\u00fcbreleme i\u00e7in bah\u00e7emizde yap\u0131lacak yaprak ve toprak analizlerine g\u00f6re verilecek g\u00fcbre de\u011ferleri saptan\u0131r. G\u00fcbreler ilkbahar, yaz ve sonbaharda \u00fc\u00e7 defada verilebilece\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r. Sulama imk\u00e2n\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 bah\u00e7elerde ise; fosfatl\u0131 ve potasl\u0131 g\u00fcbreler sonbaharda, azotlu g\u00fcbreler ise ilkbaharda verilr.<\/p>\n Budama:<\/strong>\u00a0Bah\u00e7emize dikilen dut fidanlar\u0131 geli\u015fmeye ba\u015flay\u0131nca \u015fekil budamalar\u0131, \u00fcr\u00fcn vermeye ba\u015flad\u0131klar\u0131nda da \u00fcr\u00fcn budamalar\u0131 yap\u0131lmaya ba\u015flan\u0131r. A\u011fa\u00e7lar\u0131n geli\u015fimi ve \u00fcr\u00fcn vermesi bak\u0131m\u0131ndan budaman\u0131n do\u011fru yap\u0131lmas\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131ndan, uygulaman\u0131n dut a\u011fa\u00e7lar\u0131n\u0131 iyi tan\u0131yan ki\u015filer taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilmesi yerinde olur. \u00d6zellikle beyaz ve k\u0131rm\u0131z\u0131 dut \u00e7e\u015fitlerinin daha uzun s\u00fcrg\u00fcnler verdi\u011fi ve h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc, karadut tiplerinin ise daha k\u0131sa s\u00fcrg\u00fcnler vererek yava\u015f, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ve b\u00fcy\u00fck a\u011fa\u00e7lar meydana getirebilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek buna uygun \u015fekiller verilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r. Verim \u00e7a\u011f\u0131ndaki dut a\u011fa\u00e7lar\u0131na a\u015f\u0131r\u0131 sert kesimler yap\u0131la yap\u0131larak obur s\u00fcrg\u00fcn olu\u015fumuna imk\u00e2n sa\u011flanmamal\u0131d\u0131r. T\u00fcrlerin kendine has b\u00fcy\u00fcme \u015fekilleri dikkate al\u0131narak budama ve terbiyeleri yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Hasat: Dut a\u011fa\u00e7lar\u0131, meyveleri olgunla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda alt\u0131na temiz bir \u00f6rt\u00fc yay\u0131larak ve a\u011fa\u00e7 dallar\u0131 sallan\u0131p meyveleri d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fclerek hasat edilir. Dut a\u011fa\u00e7lar\u0131na, hasat uygulamas\u0131nda kesinlikle sopalarla vurulmamal\u0131 ve dallar\u0131na zarar verilmemelidir. Ayr\u0131ca karadut tipleri daldan kolay kopmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in elle hasat yap\u0131lmalar\u0131 bir zorunluluk arz etmektedir. Kurutmal\u0131k baz\u0131 dut tipleri de a\u011fa\u00e7 \u00fczerinde kuruduktan sonra hasat edilirler (Oltu-Erzurum).<\/p>\n Hastal\u0131k ve zararl\u0131lar\u0131yla m\u00fccadele:<\/strong>\u00a0Fazla bir hastal\u0131\u011f\u0131 olmayan bu t\u00fcr\u00fcn a\u011fa\u00e7lar\u0131 \u00f6zellikle a\u011f\u0131r ve \u0131slak topraklarda k\u00f6k ve k\u00f6k-bo\u011faz\u0131 hastal\u0131klar\u0131na kar\u015f\u0131 dikkatli olunmal\u0131d\u0131r. Dut a\u011fa\u00e7lar\u0131nda daha \u00e7ok kabuklu ve unlu bitler zarar yapmaktad\u0131r. Bu tip zararl\u0131lar\u0131n yo\u011funlu\u011fu artt\u0131\u011f\u0131nda mutlaka hasattan sonra veya k\u0131\u015f m\u00fccadelesi yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Baz\u0131 y\u0131llarda a\u011f kurtlar\u0131n\u0131n zarar\u0131 vb. zararl\u0131larla teknik talimatlarda belirtildi\u011fi \u015fekilde ila\u00e7l\u0131 m\u00fccadele yapmaya ihtiya\u00e7 duyulabilir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kuzey yar\u0131 k\u00fcrenin genellikle \u0131l\u0131man ve subtropik b\u00f6lgelerinde yeti\u015ftirilmekte olan dut (Morus spp.) Urticales tak\u0131m\u0131n\u0131n Moraceae familyas\u0131n\u0131n Morus cinsine girmektedir. \u00dclkemizde meyvesinden yararlan\u0131lan ve yayg\u0131n olarak yeti\u015ftirilen dut t\u00fcrleri Morus alba (beyaz dut), M. nigra (karadut) ve M. rubra (k\u0131rm\u0131z\u0131 veya mor dut) olmakla birlikte daha onlarca t\u00fcr\u00fc bulunmaktad\u0131r. Meyvecilik k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00e7ok eskilere dayanan \u00fclkemiz,… <\/p>\n