Cevizde Çeşit Seçimi: Bahçenize Uygun Cevizi Nasıl Seçersiniz?

İyi bir ceviz çeşidi her yerde iyi sonuç vermez. Doğru çeşidi bahçenizin don riski, rakımı, suyu ve tozlanma ihtiyacı belirler.

Ceviz bahçesi onlarca yıl yaşar. Bu yüzden çeşit seçimi, bahçede vereceğiniz en önemli karardır. Türkiye’de yapılan denemeler, aynı çeşidin bir yörede en verimli, başka bir yörede en verimsiz çıkabildiğini gösteriyor. Bu yazıda önce iyi bir çeşitte aranan özellikleri, sonra bahçenize göre nasıl seçim yapacağınızı ve fidan alırken nelere dikkat etmeniz gerektiğini bulacaksınız.

İyi bir ceviz çeşidinde aranan özellikler

Ağaç özellikleri

• Yapraklanma zamanı: İlkbahar geç donları ceviz üretimini sınırlayan en önemli etkendir. Çiçekler −1 °C’de bile zarar görebilir. Don riski olan yerlerde geç yapraklanan ve geç çiçeklenen çeşitler seçilmelidir. Erkenci çeşitler dona daha açıktır. Geççi çeşitler dondan korunur ama hasatları da geç olur.
• Yan dal verimliliği: Bazı çeşitler meyveyi yalnızca dal uçlarında verir. Bazıları ise yan tomurcuklarda da meyve verir. Yan dallarda meyve verme oranı yüksek olan çeşitler birim alandan daha fazla ürün verir ve verime daha erken yatar. Bu oran çeşide göre yaklaşık %5 ile %90 arasında değişir.
• Çiçeklenme uyumu: Seçtiğiniz çeşidin hangi tozlayıcılarla iyi sonuç verdiği bilinmelidir. Ayrıntısı aşağıda.
• Hastalığa duyarlılık: Bakteriyel yanıklık, antraknoz ve güneş yanığı oranları çeşitler arasında belirgin biçimde farklıdır. Nemli ve yağışlı yörelerde bu hastalıklara daha az duyarlı çeşitler öne çıkar.

Meyve özellikleri

• Meyve iriliği ve iç oranı: Türkiye’deki seleksiyon çalışmalarında seçilen üstün tiplerin meyvesi çoğunlukla 11–18 g, iç oranı yaklaşık %48–63’tür. Bu değerler aynı çeşitte bile yöreye ve yıla göre değişir. Bu nedenle tek bir sayıya değil, bölgenizdeki deneme sonuçlarına bakın.
• Kabuk: Kolay kırılan ama iyi kapanan kabuk istenir. Çok ince kabuk iç kurdu ve kuş zararını artırabilir.
• İç kalitesi: İçin kabuktan kolay ve bütün çıkması, açık renkli olması ve dolgun olması pazarda tercih edilir.

Bahçenize göre seçim

• Geç don riski: Vadi tabanları ve soğuk hava biriken yerler en riskli alanlardır. Bu yerlerde geç yapraklanan çeşitleri öne alın.
• Rakım ve yaz süresi: Geç hasat edilen çeşitler uzun bir yaz ister. Örneğin Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Chandler’ı vejetasyon süresi uzun ve 600 metreyi geçmeyen yerlere önerir. Yüksek rakımda, yazı kısa yerlerde daha erken hasat edilen çeşitler düşünülmelidir.
• Yaz sıcakları: 40 °C’yi aşan sıcaklıklar yeşil kabukta yanmaya ve içte büzülmeye yol açar. Sıcak yörelerde güneş yanığına yatkınlığı düşük çeşitleri seçin ve budamada meyveleri güneşe açmayın.
• Nem ve yağış: Oransal nemin yüksek olduğu yerlerde antraknoz ve bakteriyel yanıklık daha çok görülür.
• Kış soğukları: Genç sürgünler −9 °C’de zarar görebilir. Sonbahar erken donları da sorun yaratır. Erken don görülen yerlerde yaz sonunda sulamayı azaltarak sürgünlerin odunlaşmasına fırsat verin.
• Toprak: Ceviz derin, süzek ve organik maddece zengin toprak ister. Taban suyu 2 metreden derinde olmalıdır.
• Su: Ceviz suyu sever. Yağışın yetersiz olduğu yerlerde yaz sulaması olmadan kaliteli iç elde edilemez. Bahçe yerini su kaynağına göre seçin.

Homogami, dikogami ve tozlayıcı

Ceviz rüzgârla tozlanır. Erkek çiçekler (kedicikler) ve dişi çiçekler aynı ağaçta bulunur, ancak çoğu zaman farklı zamanlarda olgunlaşır. Bu duruma dikogami denir:

• Protandri: Erkek çiçekler önce olgunlaşıp polen döker, dişi çiçekler sonra açar.
• Protogeni: Dişi çiçekler önce açar, erkek çiçekler sonra polen döker.
• Homogami: Erkek ve dişi çiçeklenme aynı zamana denk gelir.

Homogamiye yakın çeşitler kendi poleniyle daha iyi tozlanabilir. Ancak dikogami yıldan yıla ve yöreden yöreye değişebilir. Aynı çeşit bir yılda homogam, başka bir yılda protandrik davranabilir. Bu nedenle:

• Bahçeyi tek çeşitle kurmayın. Ana çeşidin dişi çiçekleri açıkken polen döken en az bir tozlayıcı çeşit dikin. Her çeşidin önerilen tozlayıcıları çeşit sayfalarımızda yer alır.
• Tozlayıcıları hâkim rüzgârın geldiği kenara ve rüzgâra dik sıralara yerleştirin. Kaliforniya’daki güncel öneriye göre birçok bahçede ağaçların %3–5’inin tozlayıcı olması yeterlidir. Çevrede başka ceviz bahçesi yoksa bu oran artırılır.
• Tozlayıcı ile ana çeşit arasındaki mesafe uzamamalıdır. Kaynaklar 60–90 metreyi geçmemesini önerir.
• Daha fazla polen her zaman daha iyi değildir. Bazı çeşitlerde aşırı polen dişi çiçeklerin dökülmesine yol açabilir. Tozlayıcı oranını çeşide göre belirleyin.

Fidan seçimi: ismine doğru, aşılı ve sertifikalı

Tohumdan yetişen ceviz, ana ağacın özelliklerini taşımaz. Kaman cevizi üzerinde yapılan bir çalışmada, “apomiktik” diye satılan aşısız fidanların apomiktik olmadığı ve birbirinden genetik olarak farklı olduğu belirlenmiştir. Bu nedenle bahçe aşılı ve ismine doğru fidanlarla kurulmalıdır. İyi bir fidanda şunlara dikkat edin:

• Çeşidi ve anacı belli, etiketli ve sertifikalı olmalı. Mavi etiket, fidanın sertifikalı sınıfta olduğunu gösterir.
• Hastalık ve zararlılardan ari olmalı. Bakteriyel yanıklık veya virüs bulaşık alanlardan alınmış materyalle üretilmiş olmamalı.
• Aşı yeri iyi kaynamış olmalı. Gövdede yara, kırık, ezik ya da don izi bulunmamalı.
• Gövde düzgün ve odunlaşmış, gözler iyi gelişmiş, kök sistemi sağlıklı ve saçak köklü olmalı.

Çeşit kararınızı tüm bu etkenleri birlikte düşünerek verin. Bölgenize uygun çeşit ve tozlayıcı için ziraat mühendislerimize danışabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Ceviz Yetiştiriciliği, çiftçi broşürü: arastirma.tarimorman.gov.tr
2. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) – Ceviz Yetiştiriciliğinde Sulama, çiftçi broşürü: arastirma.tarimorman.gov.tr
3. Tosun, İ., Akçay, M.E. (2005). Yerli ve yabancı bazı ceviz çeşitlerinin Yalova ekolojisindeki fenolojik ve pomolojik özellikleri. Bahçe 34(1): 35–39: dergipark.org.tr
4. Akça, Y., Aydın, M. (2005). Tokat/Niksar ekolojik koşullarında bazı ceviz çeşitlerinin performanslarının değerlendirilmesi. Bahçe 34(1): 49–55: dergipark.org.tr
5. Ahi Koşar, D. ve ark. (2023). The performance of some walnut cultivars in the conditions of Bursa, Turkey. Tarım Bilimleri Dergisi 29(2): 589–603: dergipark.org.tr
6. Kurt, H., Yüksel, Y. (2024). Van ili Edremit ilçesinde yetiştirilen bazı ceviz çeşitlerinin performanslarının belirlenmesi. Akademik Ziraat Dergisi 13(2): 227–235: dergipark.org.tr
7. Beyhan, Ö. (2009). Akyazı bölgesi cevizlerinin seleksiyon yoluyla ıslahı üzerinde araştırmalar – I. Bahçe 38(1): 1–8: dergipark.org.tr
8. Akcan, S. ve ark. (2008). Kaman cevizlerinde apomiksis olasılığının dişi çiçeklerin izolasyonu ve moleküler yöntemlerle araştırılması. Alatarım 7(1): 1–10: unis.gop.edu.tr
9. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, TAGEM – Ceviz Entegre Mücadele Teknik Talimatı (2022): tarimorman.gov.tr
10. T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, MEGEP – Bahçecilik: Ceviz Yetiştiriciliği modülü (2009): megep.meb.gov.tr
11. Grant, J. (UC Cooperative Extension) – Walnut Pollination Biology & Management (2018): ucanr.edu
12. University of California Cooperative Extension (Lake County) – Descriptions of currently grown walnut varieties: ucanr.edu
13. Meyve/Asma Fidan ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ve Pazarlaması Yönetmeliği (Resmî Gazete, 17.01.2008, sayı 26759), FAOLEX kopyası: faolex.fao.org