Gemlik

Köken ve yayılış

Gemlik, adını aldığı Bursa’nın Gemlik ilçesi kökenli bir zeytin çeşididir. Uluslararası Zeytin Konseyi’nin (IOC) Dünya Zeytin Çeşitleri Kataloğu’na göre Türkiye’de en yaygın yetiştirilen çeşittir; 2016 verilerine göre toplam zeytin ağacı sayısının yaklaşık %48,7’sini oluşturur ve yayılmaya devam etmektedir. Çeşit 1990’dan beri tescillidir; Gemlik 21 ve Gemlik 27 klonları da 2013’te tescil edilmiştir.

Bursa’nın Gemlik, İznik, Orhangazi ve Mudanya ilçelerinde bu çeşitten üretilen sofralık zeytin, Gemlik Zeytini adıyla TÜRKPATENT’te tescilli bir menşe adıdır (No. 76).

Ağaç ve meyve özellikleri

Ağacı orta kuvvette ve yayvan gelişir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre taç yapısı küçük olduğundan diğer çeşitlere göre daha sık dikilebilir; erken verime yatar ve verimi düzenlidir.

Meyvesi orta irilikte, et oranı yüksek ve olgunlukta siyahtır. IOC kataloğunda kilogramda yaklaşık 273 meyve (meyve başına yaklaşık 3,7 g) ve et/çekirdek oranı 6,14 olarak verilir. Gemlik Zeytini coğrafi işaret belgesi meyveyi bordodan siyaha değişen renkte, ince kabuklu ve kalın etli olarak tanımlar.

Yağ oranı yüksektir; ancak kaynaklar ölçüm bazını farklı verir. IOC kataloğu %22’nin üzerinde, coğrafi işaret belgesi %28-35 değerini verir; bu iki kaynak ölçümün kuru mu yaş meyvede mi yapıldığını belirtmez. Yaş meyvede ise %21,8 yağ oranı bildirilmiştir.

Meyve ağırlığı

~273 adet/kg (IOC); 201–410 adet/kg (coğrafi işaret belgesi, işlenmiş ürün)

Et/çekirdek oranı

6,14 (IOC); 6/1–7/1 (coğrafi işaret belgesi)

Yağ oranı

>%22 (IOC, baz belirtilmemiş); %28–35 (coğrafi işaret belgesi, baz belirtilmemiş); %21,8 (yaş meyvede)

Çelikle köklenme

Kolay (IOC)

Olgunlaşma ve hasat

IOC’ye göre erken olgunlaşan bir çeşittir ve renk dönümüne ekim ortası-sonunda ulaşır. Gemlik Zeytini coğrafi işaret belgesine göre Bursa yöresinde hasat, meyveler koyu kahverengi-siyah renge döndüğünde ekim sonu veya kasım başında başlar, aralık sonunda biter. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre Akdeniz Bölgesi’nde ekim başından itibaren siyah olgunluğa ulaşır. Sofralık meyve elle toplanmalıdır; sırıkla vurmak uygun değildir.

İklim isteği ve tozlanma

IOC’ye göre soğuk bölgelere uyumu yüksektir, ancak kuraklığa hassastır; kurak yerlerde sulama gerektirir. Adana’da yapılan bir çalışmada soğuklama ihtiyacı düşük çeşitler arasında yer almıştır.

Kısmen kendine verimlidir. IOC kataloğunda önerilen tozlayıcılar Ayvalık, Edincik Su, Şam ve Samanlı’dır. Tozlayıcı çeşidin aynı dönemde çiçek açması gerekir.

• Ayvalık

Hastalıklar ve fidan üretimi

İspanya’daki Córdoba zeytin gen bankasında yapılan karşılaştırmalı değerlendirmede Gemlik halkalı lekeye çok hassas bulunmuştur; bu nedenle nemli ve havasız yerlerde bakımına özen gösterilmelidir. Türkiye’de altı çeşidin fidanlarına Verticillium solgunluğu etmeninin yapay olarak bulaştırıldığı bir çalışmada en düşük hastalık şiddeti Gemlik’te görülmüştür.

Gemlik çelikle kolay köklenen bir çeşittir; fidanları çelikten üretilir.