Domat

Dalda yeşil zeytinler (temsilî görsel) — Temsilî görsel, çeşide ait değildir. Foto: Rosendahl, Kamu malı, Wikimedia Commons

Manisa’nın Akhisar ilçesi kökenli Domat, Türkiye’nin en tanınmış yeşil sofralık zeytin çeşitlerindendir. Meyveleri çok iridir ve eti çekirdekten kolay ayrıldığı için dolgulu yeşil zeytin yapımında kullanılır. İyi bakımda verimi yüksek ve düzenlidir.

Köken: Manisa, Akhisar
Türkiye tescili: 03.05.1990 (TTSM; tescil sorumlusu Zeytincilik Araştırma Enstitüsü)
Kullanım: Yeşil sofralık (dolgulu, yeşil salamuralık)
Meyve: Çok iri; yaklaşık 140 adet/kg
Ağaç: Kuvvetli, yayvan, sık taçlı
Olgunlaşma: Renk dönümü ekim ortası (IOC)
Çoğaltma: Genellikle çöğür anacı üzerine aşı
Tozlanma: Kısmen kendine verimli

Köken ve kullanım

Domat, Manisa’nın Akhisar ilçesi kökenli bir zeytin çeşididir ve 1990’dan beri tescillidir. Uluslararası Zeytin Konseyi’nin (IOC) kataloğuna göre Ege Bölgesi’nin en önemli yeşil sofralık çeşitlerinden biridir ve Türkiye’deki zeytin ağaçlarının yaklaşık %7,6’sını oluşturur. Gündeşli ve Küden çeşidi Türkiye’de yetiştirilen en iyi yeşil salamuralık zeytin çeşidi olarak tanımlar.

Yalnızca sofralık olarak değerlendirilir. Meyvesi çok iri olduğu ve eti çekirdekten kolay ayrıldığı için piyasada dolgulu yeşil zeytin olarak kullanılır. Akhisar ve çevre ilçelerde bu çeşitten üretilen zeytin, Akhisar Domat Zeytini adıyla TÜRKPATENT’te tescilli bir menşe adıdır (No. 166).

Ağaç ve meyve özellikleri

Ağacı kuvvetli, yayvan ve sık taçlıdır. Geniş taç yaptığı için diğer çeşitlere göre daha geniş dikim aralığı önerilir; Akhisar Domat Zeytini belgesinde 6×8 veya 7×7 m aralık verilir. Erken verime yatar; iyi bakımda verimi yüksek ve düzenlidir.

Meyve ağırlığı IOC kataloğunda çok yüksek sınıfındadır: kilogramda yaklaşık 140 meyve (meyve başına yaklaşık 7 g) ve et/çekirdek oranı 7,3 olarak verilir. Adana’da yapılan bir çalışmada ortalama meyve ağırlığı 9,96 g ölçülmüştür. Olgunlukta orta menekşe renge döner. Yağ oranı IOC’ye göre orta düzeydedir (%18-22, ölçüm bazı belirtilmemiş); bazı kaynaklar düşük olarak nitelendirir.

Meyve ağırlığı: ~140 adet/kg (IOC); 9,96 g (Adana)
Et/çekirdek oranı: 7,3 (IOC)
Yağ oranı: %18–22 (IOC, baz belirtilmemiş)
Çelikle köklenme: Orta (IOC)

Olgunlaşma ve iklim isteği

IOC’ye göre renk dönümüne ekim ortasında ulaşır; yeşil sofralık zeytin meyve sarımsı yeşil renge döndüğünde toplanır.

Kuraklığa ve soğuğa orta derecede dayanır; IOC’ye göre sulama imkânı olmayan alanlar için önerilmez. Adana’daki çalışmada incelenen çeşitler içinde soğuklama ihtiyacı en yüksek çeşit olmuştur; ılık kışlarda yetersiz soğuklama nedeniyle çiçeklenmesi gecikebilir.

Tozlanma ve fidan üretimi

Kısmen kendine verimlidir. Çiçekleri bol ve çimlenme gücü yüksek polen üretir. IOC kataloğunda önerilen tozlayıcılar Ayvalık, Memeli, Memecik ve Gemlik’tir.

Fidanları genellikle çöğür anacı üzerine aşılanarak üretilir; Zeytincilik Araştırma Enstitüsü Domat’ı Uslu çöğürleri üzerine aşılamaktadır. Çeşit, sisleme ortamında çelikle de köklendirilebilir.

Hastalık ve zararlılar

İspanya’daki Córdoba zeytin gen bankasında yapılan karşılaştırmalı değerlendirmelerde Domat halkalı lekeye çok hassas bulunmuş; zeytin sineğinde de incelenen Türk çeşitleri arasında en yüksek bulaşıklık sınıfında yer almıştır. Bu sonuçlar tek bir koleksiyon bahçesine aittir, ancak bahçede halkalı leke ve zeytin sineği takibinin önemini gösterir.

Öne çıkan özellikler

Çok iri, yeşil sofralık meyve.
Eti çekirdekten kolay ayrılır; dolgulu zeytine uygun.
İyi bakımda verimi yüksek ve düzenli.

Dikkat

Sulama imkânı olmayan alanlar için önerilmez.
Geniş dikim aralığı ister.
Halkalı leke ve zeytin sineği takibi önemlidir.

Bu sayfadaki bilgiler, aşağıda listelenen resmî kurum kaynaklarından, Uluslararası Zeytin Konseyi (IOC) Dünya Zeytin Çeşitleri Kataloğu’ndan, coğrafi işaret belgelerinden, araştırma enstitüsü yayınlarından ve hakemli bilimsel çalışmalardan derlenmiştir. Meyve ağırlığı, yağ oranı ve olgunlaşma zamanı gibi değerler yöreye, yıla, ürün yüküne ve bakıma göre değişir; verilen sayılar ilgili çalışmanın koşullarına aittir. Kaynakların çoğu yağ oranının kuru mu yaş meyvede mi ölçüldüğünü belirtmez; bu nedenle farklı kaynaklardaki yağ oranları doğrudan karşılaştırılmamalıdır. Bölgenize uygun çeşit seçimi için ziraat mühendislerimize danışabilirsiniz.