Meyve Fidanında Klon Anaç Nedir?

Bahçede gördüğünüz meyve ağaçlarının çoğu iki parçadan oluşur. Üstte meyvesini istediğimiz çeşit, altta ise kökü oluşturan anaç bulunur. İkisi fidanlıkta aşıyla birleştirilir. Anaç; ağacın ne kadar büyüyeceğini, kaç yaşında meyveye yatacağını, hangi toprağa uyacağını ve bazı kök hastalıklarına dayanımını büyük ölçüde belirler. Bu yüzden fidan alırken çeşit kadar anacı da sormalısınız.

Tohum anacı (çöğür) ve klon anaç

Meyvecilikte kullanılan anaçlar iki gruba ayrılır:

• Tohum anacı (çöğür): Tohumdan yetiştirilir. Tohum kolay bulunur ve çoğaltması kolaydır. Virüs hastalıklarının çoğu tohumla geçmez. Genellikle derine giden kazık kök yaptığı için toprağa iyi tutunur. Ancak tohumdan gelen her bitki genetik olarak biraz farklıdır, bu yüzden ağaçlar arasında büyüklük farkı görülebilir. Çöğür anaçları çoğunlukla kuvvetli ağaç oluşturur ve meyveye geç yatırır.
• Klon anaç: Seçilmiş tek bir anaç bitkisinden vejetatif yolla, yani tohum kullanılmadan çoğaltılır. Bu yüzden her fidanın kökü genetik olarak aynıdır. Bahçedeki ağaçlar birbirine benzer büyüklükte olur ve anacın özellikleri her ağaçta aynı şekilde ortaya çıkar.

Klon anaçlar nasıl çoğaltılır?

• Daldırma: Anaç bitkisinin dibinden çıkan sürgünlerin dibi toprakla örtülür. Sürgünler köklenince ana bitkiden ayrılır. Elma klon anaçlarında yaygın olan bu yönteme “tepe daldırması” (stool bed) denir. Kirazda Mazzard F 12/1 genellikle hendek daldırmayla çoğaltılır.
• Çelik: Anaç bitkisinden kesilen sürgün parçaları uygun nem ve sıcaklıkta köklendirilir. Örneğin kirazda SL 64 yeşil veya yarı odun çelikleriyle kolayca çoğaltılır.
• Doku kültürü: Çok küçük bitki parçaları steril laboratuvar ortamında çoğaltılır, köklendirilir ve serada dış koşullara alıştırılır. Çelikle zor köklenen türlerde, örneğin cevizde, klon anaçlar çoğunlukla bu yolla üretilir.

Bodur, yarı bodur, kuvvetli: Her klon anaç bodur değildir

Klon anaç denince çoğu kişinin aklına bodur ağaç gelir. Oysa klon anaçların bir kısmı bodur, bir kısmı kuvvetlidir. Klon olmanın asıl kazancı bir örnekliktir. Elma anaçlarının gelişme kuvvetine göre sınıflandırması buna iyi bir örnektir:

Bodur ve yarı bodur klon anaçlar ağacı küçük tutar ve erken meyveye yatırır. Örneğin kirazda kuvvetli anaç üzerindeki ağaçların ekonomik verime geçmesi en az 5-6 yıl sürerken, bodur veya yarı bodur klon anaçlarda bu süre 3-4 yıla iner. Buna karşılık bodur anaçların kökü genellikle yüzeysel ve zayıftır. Örneğin M9 ile kurulan elma bahçesinde destek (tel-direk) sistemi şarttır. Bodur anaçlı bahçe daha fazla sulama ve bakım ister.

Türlere göre bazı klon anaç örnekleri

• Elma: M9 (bodur), M26, MM106 (yarı bodur), MM111. Türkiye’de M9, M26, M27, M7, MM104, MM106, MM109 ve MM111 klon anaçları tescillidir.
• Kiraz: Gisela 5 (bodur), Mazzard F 12/1 (kuvvetli), SL 64 (mahlep klonu), PIKU 1 ve PIKU 3.
• Armut: Ayva klon anaçları Quince A ve BA 29 ağacı bodurlaştırır. Ancak bazı armut çeşitleri ayva ile uyuşmaz ve bunlar için ara anaç gerekir. Armut klon anaçları (ör. OHxF 333) ise uyuşmazlık göstermez ve daha büyük ağaç oluşturur.
• Şeftali ve badem: GF 677 (şeftali × badem melezi), kuvvetli ve kireçli topraklara uyumlu bir klon anaçtır.
• Erik: Myrobolan B, Marianna GF 8-1 ve Pixy tescilli klon anaçlardır.
• Ceviz: Son yıllarda Vlach, VX 211 ve RX 1 klon anaçları tescil edildi. Bunlar bodur değil, kuvvetli veya orta kuvvetli anaçlardır.

Klon anaçlı fidan alırken

• Etikette anaç adını arayın. Yönetmeliğe göre etiketteki anaç ve çeşit adının doğruluğu (ismine doğruluk) üretici tarafından garanti edilir. Anaç adları Bakanlığın meyve ve asma çeşit listesinde yazıldığı gibi olmalıdır.
• Sağlık güvencesi anacın kaynağından gelir. Klon anaç, tek bir bitkinin kopyası olduğu için o bitkideki virüsü de taşıyabilir. Bu yüzden sertifikalı (mavi etiketli) fidanı tercih edin. Sertifikalı fidanda anaç da hastalıklardan ari, denetimli damızlıktan gelir.
• Anacı toprağınıza göre seçin. Kireçli, ağır, su tutan ya da kurak topraklarda her anaç başarılı olmaz. Örneğin ayva anaçları kireçli topraklarda demir noksanlığı yapabilir. Toprak analizinizle birlikte bize danışın.
• Dikim aralığını anaca göre planlayın. Bodur anaçla sık, kuvvetli anaçla geniş dikilir. Ürün sayfalarımızda her türün anaçlarına göre önerilen dikim aralıklarını bulabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Tarım ve Orman Bakanlığı. Meyve Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği. Resmî Gazete, 28.04.2026, sayı 33237 (md. 3, 4, 7). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/04/20260428-4.htm
2. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi (TTSM). Meyve ve Asma Tescilli Çeşitler Listesi. https://www.tarimorman.gov.tr/BUGEM/TTSM/Sayfalar/Detay.aspx?SayfaId=87
3. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (MAREM), Eğirdir. Elma Yetiştiriciliği. https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Elma%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf
4. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (MAREM), Eğirdir. Armut Yetiştiriciliği. https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Armut%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf
5. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü (MAREM), Eğirdir. Kiraz Yetiştiriciliği. https://arastirma.tarimorman.gov.tr/marem/Belgeler/2022/Yeti%C5%9Ftiricilik%20Bilgileri/Kiraz%20Yeti%C5%9Ftiricili%C4%9Fi.pdf
6. Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü. Kiraz Vişne. Çiftçi Eğitim Serisi 6, Ankara, 2016. https://www.tarimorman.gov.tr/GKGM/Belgeler/Uretici_Bilgi_Kosesi/Dokumanlar/kiraz.pdf
7. Hasey, J. ve ark. Walnut Trees in the Nursery Trade: Understanding Terminology, How They Are Propagated, Availability and Clonal Rootstock Pest Interactions. UC Cooperative Extension, 2014. https://ccfruitandnuts.ucanr.edu/sites/default/files/2014-03/185679.pdf
8. Hasey, J. ve ark. Selecting the Best Walnut Rootstock for Your Situation (2026). UC Cooperative Extension, Sacramento Valley Orchards. https://www.sacvalleyorchards.com/?p=10688