Böğürtlen

Kültür böğürtleni

Böğürtlen (Rubus), gülgiller familyasından bir üzümsü meyvedir ve ülkemizin hemen her bölgesinde yabani olarak bulunur. Kültür böğürtleni ise iri meyveli, çoğu dikensiz ıslah çeşitlerinden oluşur. Böğürtlende meyve koparıldığında beyaz iç kısım (meyve tablası) meyveyle birlikte gelir; ahudududa ise bitkide kalır.

Böğürtlenin kökleri çok yıllıktır, sürgünleri ise iki yıllıktır: sürgün ilk yıl gelişir, ikinci yıl çiçek açıp meyve verir ve sonra kurur. Çeşitler gelişme şekline göre dik, yarı dik ve yatık olarak üçe ayrılır; dikenli ve dikensiz çeşitleri vardır. Bazı yeni çeşitler, aynı yıl gelişen sürgünlerinde de yaz sonu ve sonbaharda meyve verebilir. Böğürtlen kendine verimlidir; meyve almak için tek bir çeşit dikmek yeterlidir.

Türkiye'de böğürtlen

Kültür böğürtleni yetiştiriciliği ülkemizde görece yenidir ve ağırlıkla Marmara Bölgesi’nde, özellikle Bursa’da yapılır. TÜİK verilerine dayanan bir çalışmaya göre 2015’te Türkiye’de yaklaşık 2.400 ton kültür böğürtleni üretilmiştir. Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, yurt dışından getirilen çeşitlerle uzun yıllardır adaptasyon çalışmaları yürütmektedir. Türkiye’de tescilli böğürtlen çeşitleri TTSM’nin meyve tescil listesinde yer alır.

İklim ve toprak

Böğürtlen ılıman ve sıcak ılıman iklimleri sever; Yalova enstitüsüne göre şeftali yetiştirilen bölgelerde rahatlıkla yetiştirilebilir. Sıcağa ve kuraklığa ahudududan daha dayanıklıdır, ancak sert kış soğuklarına daha hassastır. Geç çiçek açtığı için ilkbahar geç donlarından genellikle az etkilenir. Soğuklama ihtiyacı çeşide göre çok farklıdır; bölgeye uygun çeşit seçimi önemlidir. Çok sıcak günlerde meyvelerde güneş yanığı (beyazlaşan daneler) görülebilir; sıraların kuzey–güney yönünde dikilmesi bu riski azaltır.

Toprak bakımından fazla seçici değildir; derin, geçirgen ve iyi drene olan, organik maddece zengin, hafif asidik ile nötr arası (yaklaşık pH 6–6,5) toprakları sever. Kökleri suda kalmaya dayanmaz; su tutan ağır topraklarda yükseltilmiş sıralar veya drenaj gerekir. Daha önce meyve bahçesi ya da domates, patates, biber gibi ürünler yetiştirilmiş yerlerde toprak kaynaklı hastalık riski daha yüksektir; bahçe kurmadan önce toprak analizi yaptırılmalıdır.

Dikim ve destek sistemi

Böğürtlen kışları ılık geçen yerlerde sonbahar sonu ve kış aylarında, kışları sert geçen yerlerde erken ilkbaharda dikilir; dikimden hemen sonra can suyu verilir. Ticari bahçelerde sıra arası genellikle 3 m civarında tutulur; sıra üzeri mesafe çeşidin gelişme şekline göre değişir (dik çeşitlerde daha sık, yarı dik ve yatık çeşitlerde daha seyrek).

Sürgünler direk ve tellerden oluşan bir destek sistemine bağlanarak yetiştirilir; bu sistem rüzgârla sürgün kırılmasını önler, meyvenin toprağa değmesini engeller, ışıklanmayı artırır ve hasadı kolaylaştırır. Yalova enstitüsü tek sıra tel sisteminde dalların 70, 130 ve 180 cm yüksekliklerde tellere bağlanmasını önerir.

Budama ve sulama

Böğürtlende meyve, bir önceki yıl gelişen iki yaşlı sürgünlerde oluşur; meyve vermiş sürgünler hasattan sonra dipten kesilerek bahçeden çıkarılır. Dik gelişen çeşitlerde yaz aylarında yeni sürgünlerin ucu alınır; böylece sürgün dallanır ve ertesi yıl daha çok meyve verir. Kış sonunda kuru ve zayıf sürgünler çıkarılır, yan dallar kısaltılır ve her ocakta yeterli sayıda sağlıklı sürgün bırakılır. Sıra dışına çıkan kök sürgünleri düzenli olarak temizlenmelidir. Yıllık sürgünde meyve veren çeşitlerin budaması farklıdır.

Düzenli sulama hem meyve iriliği hem de ertesi yılın ürününü verecek yeni sürgünlerin gelişmesi için önemlidir; yeni dikilen fidanlar ilk yıl mutlaka düzenli sulanmalıdır. Damla sulama, suyu meyveye değdirmeden köke verdiği için en uygun yöntemdir ve meyve çürüklüklerini azaltır.

Hasat ve muhafaza

Böğürtlen fidanları dikimden sonraki yıl ilk ürününü verir; tam verime genellikle 3–4 yılda ulaşır. İyi bakılan bir bahçeden dekara 2 ton ve üzerinde ürün alınabilir. Meyveler aynı anda olgunlaşmaz; hasat bölgeye göre haziran sonu–temmuz başında başlar ve haftalarca sürer, meyveler haftada birkaç kez elle toplanır. Meyve, kendine özgü siyah rengini aldığında ve saptan kolayca ayrıldığında hasat edilir.

Böğürtlen üzümsü meyveler içinde en hassas olanlardandır: sabahın serin saatlerinde, meyve kuruyken toplanmalı, sığ kaplara konmalı ve hemen soğutulmalıdır. 0 °C’ye yakın sıcaklıkta ve yüksek nemde bile ancak birkaç gün dayanır; uzun süreli saklama için dondurulur. Taze tüketimin yanı sıra reçel, marmelat, meyve suyu ve dondurulmuş ürün olarak değerlendirilir.

Hastalık ve zararlılar

• Kök kanseri (Agrobacterium tumefaciens): Kök boğazı ve köklerde urlar oluşturur. Sağlıklı, sertifikalı fidan kullanmak, su tutan topraklardan kaçınmak ve hastalıklı bitkileri söküp imha etmek önemlidir.
• Meyve çürüklüğü (kurşuni küf): Yağışlı dönemlerde artar. Hasadı sık aralıklarla yapmak, olgun ve çürük meyveyi bitki üzerinde bırakmamak, damla sulama ve iyi havalanma riski azaltır.
• Çilek hortumlu böceği: Tomurcuk ve çiçeklere zarar verir; bulaşık bitki artıklarının alandan uzaklaştırılması önerilir.

Yabani böğürtlenler hastalık ve zararlı kaynağı olabileceğinden kültür bahçesi yabani böğürtlen çalılarından uzakta kurulmalıdır. Böğürtlen kök sürgünleri ve köklenen sürgün uçlarıyla kolayca yayılır; bakımsız bırakılan çalılar kısa sürede sık ve dikenli çalılıklara dönüşebilir.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları ve Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü. İlaçlama için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.