Erik

Çeşitlerin karşılaştırması

Çeşitler olgunlaşma sırasına göre yaklaşık olarak dizilmiştir; kesin hasat tarihleri yöreye, yıla ve anaca göre değişir. Tarihlerin hangi bölgede ölçüldüğü parantez içinde belirtilmiştir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de erik üretimi

FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024 yılında yaklaşık 21,6 bin hektarda 376 bin ton erik üretmiş ve dünyada altıncı sırada yer almıştır. Üretim son yıllarda düzenli olarak artmaktadır: 2020’de yaklaşık 329 bin ton olan üretim, 2024’te 376 bin tona ulaşmıştır. Türkiye 2024’te yaklaşık 35 bin ton taze erik ihraç etmiştir.

Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün aktardığı TÜİK verilerine göre Denizli’de 2023 yılında yaklaşık 417 hektarda 6 bin ton civarında erik üretilmiştir. Bakanlığın Denizli Tarımsal Yatırım Rehberi’ne göre ilde son yıllarda erik dahil birçok meyve türünün üretim alanı artmıştır.

Erik türleri: Japon, Avrupa ve can erikleri

Yetiştirilen erikler üç ana gruba ayrılır:

• Japon erikleri (Prunus salicina): Çin kökenlidir, Japonya’da kültüre alınmıştır. Meyveleri genellikle iri, sulu ve sofralıktır. Black Beauty, Black Amber, Black Diamond, Friar, Wickson ve Angeleno bu gruptandır.
• Avrupa erikleri (Prunus domestica): Hem sofralık hem kurutmalık olarak kullanılır; kurutmalık çeşitler bu gruptandır.
• Can (yeşil) erikleri (Prunus cerasifera): Ülkemizde ham (yeşil) olarak, ilkbaharda turfanda tüketilir ve nisan–mayıs aylarında toplanır. Papaz, Can, Havran, Kebap ve Aynalı bu grubun tescilli çeşitleridir.

Bakanlığın erik el kitabına göre can erikleri ılıman, Avrupa erikleri kışı daha soğuk geçen, Japon erikleri ise kışı soğuk geçmeyen ılıman ve sıcak ılıman iklimlerde en iyi sonucu verir.

Tozlanma

Erikte tozlanma, bahçe kurulurken en çok dikkat edilmesi gereken konudur:

• Japon erikleri ile Avrupa erikleri birbirini tozlamaz. Tozlayıcı, aynı gruptan ve aynı dönemde çiçek açan bir çeşit olmalıdır. Can eriği Papaz için resmî kaynakların önerdiği tozlayıcı da yine bir can eriği olan Aynalı’dır.
• Japon eriği çeşitlerinin çoğu kendine verimsizdir. Bahçeye uyumlu bir tozlayıcı çeşit dikilmelidir. Örneğin Black Amber kendine verimsizdir; ıslahçılarına göre Friar ile karşılıklı uyumludur ve normal yıllarda onunla aynı dönemde çiçek açar. Kaliforniya Üniversitesi yayınında Santa Rosa ve Wickson geniş kullanımlı tozlayıcılar olarak anılır.
• Avrupa eriklerinin çoğu (ör. Stanley) kendine verimlidir; yine de yanlarında tozlayıcı bulunduğunda daha düzenli ürün verir.

Kendine kısmen verimli veya kısır çeşitlerle kurulan bahçelerde yaklaşık 8–10 ağaca bir tozlayıcı dikilmesi önerilir. Tozlayıcı aynı anda çiçek açmalı, ana çeşitle uyuşmalı ve bol çiçek tozu üretmelidir. Eriğin ana tozlayıcısı bal arısıdır; çiçeklenme döneminde bahçeye arı kolonisi konması meyve tutumunu artırır.

İklim, soğuklama ihtiyacı ve geç donlar

Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre +7,2 °C’nin altında can erikleri 400–500 saat, Japon erikleri yaklaşık 600 saat, Avrupa erikleri ise 1000 saatin üzerinde soğuklama ister. Soğuklama ihtiyacı çeşide göre de değişir; çeşit sayfalarında, varsa çeşide özgü değer verilmiştir.

Can ve Japon erikleri erken çiçek açtığı için ilkbahar geç donlarına daha açıktır; don sık görülen yerlerde yetiştirilmeleri sakıncalıdır. Mersin’in Mut ilçesinde 2004–2007 yıllarında yapılan denemede 14 Japon eriği çeşidinin tam çiçeklenmesi 15 Mart ile 4 Nisan arasında gerçekleşmiştir. Açmış çiçekler −2,2 ile −0,6 °C, genç meyveler −1,1 ile −0,6 °C arasında zarar görebilir.

ABD’de Avrupa erikleri için hazırlanan kritik sıcaklık tablosu aşağıdadır. Japon ve can erikleri daha erken çiçek açtığı için don riski farklı zamana denk gelir; değerler iklime ve çeşide göre değişebilir.

Erik toprak bakımından seçici değildir; en uygun pH 6,5 civarıdır. Çok kumlu topraklarda ağaç ömrü kısalır, bu topraklarda Japon çeşitleri tercih edilmelidir. Yıllık yağışı 750 mm’nin altındaki yerlerde düzenli yaz sulaması gerekir. Bahçe yeri seçilirken soğuk havanın biriktiği çukur alanlardan kaçınılmalıdır.

Anaçlar

Türkiye’de erik için tescilli anaçlar arasında yabani erik, zerdali, yabani şeftali ve yabani badem çöğürleri, Gediz A serisi tohum anaçları ile Myrobolan B, Marianna GF 8-1, Pixy, St. Julien A, Brompton ve Toro klon anaçları bulunur (TTSM). Alata enstitüsüne göre ülkemizde en çok kullanılan anaçlar erik çöğürü ve Myrobolan 29-C’dir; killi topraklarda erik, kurak topraklarda badem anaçları tercih edilir.

• Erik (can eriği, Myrobalan) çöğürü: Çok kuvvetlidir, tutma oranı yüksektir ve ıslak, ağır topraklara görece dayanıklıdır. Kök-ur nematoduna ve bakteriyel kansere dayanımı düşüktür. Tohumla çoğaltıldığı için ağaçlar arasında farklılık görülebilir.
• Marianna GF 8-1: ABD’deki çok yerli NC-140 denemesinde en yüksek verimi ve en iri meyveyi veren anaç grubunda yer almış, ancak en çok kök sürgünü de bu grupta görülmüştür.
• Pixy: Ağacı St. Julien A üzerindekinin yaklaşık üçte ikisi büyüklüğünde tutar, erken ve bol meyve verir, nadiren kök sürgünü oluşturur. Şiddetli kuraklıkta su stresi gösterdiği için sulama ister.
• St. Julien A: Orta kuvvetli bir klon anacıdır.
• Şeftali çöğürü: Kuvvetlidir; kök boğazı çürüklüğü ve kök uruna duyarlıdır.

Anaç seçimi toprak yapısına, sulama imkânına ve çeşide göre yapılmalıdır. Can ve Japon erikleri genellikle yayvan büyür ve goble (vazo) şekliyle terbiye edilir; Avrupa erikleri dik büyüdüğü için lider sistemle terbiye edilebilir. Budama, yaprakların büyük bölümü döküldükten sonra uyanmaya kadar olan dönemde yapılır.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Şarka (Plum pox virus): Sert çekirdeklilerin karantina önemindeki virüs hastalığıdır; yaprakbitleriyle de taşınır. Türkiye’de hastalığa karşı ülke çapında sürvey ve eradikasyon programı yürütülmektedir. Sertifikalı ve sağlıklı fidan kullanmak en önemli önlemdir.
• Cep hastalığı (Taphrina pruni): Hasta meyveler uzun, yassı ve şekilsiz olur, içlerinde çekirdek bulunmaz; renkleri sarımsıdan grimsi kahverengiye döner ve kuruyup dökülür. Türkiye’de özellikle can eriği ve papaz eriği yetiştirilen bölgelerde görülür; serin ve yağışlı ilkbaharlar hastalığı artırır. Hasta meyveler toplanıp yok edilmeli, kuruyan sürgünler budanmalıdır.
• Monilya (Monilinia laxa): Çiçek, sürgün ve meyvede kuruma ve çürüklük yapar, meyveler dalda mumyalaşır. Hasta kısımlar kesilmeli, mumya meyveler toplanmalıdır.
• Erik içkurdu (Grapholita funebrana): Eriğin en önemli zararlısıdır. Larvalar meyveye girip etinde tünel açar; zarar gören meyveler menekşe rengi alır, zamk çıkarır ve dökülür. Yılda genellikle iki döl verir, ikinci dölün zararı daha fazladır. Kurtlu meyveler toplanıp derine gömülmeli; mücadele zamanı eşeysel çekici tuzaklarla belirlenmelidir.
• Bakteriyel kanser ve zamklanma (Pseudomonas syringae): Kanserli dalların kesilmesi, budama aletlerinin dezenfeksiyonu ve sağlıklı fidan kullanımı önemlidir.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.

Seyreltme, hasat ve depolama

Japon ve bazı can eriklerinde ağaç aşırı yüklenebilir; iri meyve ve düzenli ürün için elle meyve seyreltmesi Haziran dökümünden sonra yapılır. Can eriklerinde meyveler aralıklı toplandığı için her hasat bir seyreltme yerine geçer.

Çoğu çeşitte hasat zamanı, kabuğun çeşide özgü olgunluk rengine dönmesiyle belirlenir; kabuğu koyu renkle örtülen çeşitlerde meyve sertliği de ölçülür. Erik soğuk hava deposunda −1,1 ile 0 °C arasında ve %90–95 nemde saklanır. Çoğu çeşit 2–8 °C arasında bekletildiğinde üşüme zararı (et saydamlaşması, kahverengileşme, unlulaşma) gösterir. Kaliforniya’daki bir çalışmada Black Amber ve Angeleno 0 °C’de en az 5 hafta pazarlanabilir kalitede kalmıştır.