Armut

Çeşitlerin karşılaştırması

Çeşitler olgunlaşma sırasına göre yaklaşık olarak dizilmiştir; kesin hasat tarihleri yöreye, rakıma, yıla ve anaca göre değişir. Ayva anacı sütunu Quince A için Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün (Yalova) bildirdiği durumu gösterir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de armut

FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024 yılında 630.500 ton armut üretmiş ve Çin ile Arjantin’in ardından dünyada üçüncü sırada yer almıştır. Sıralama yıla göre değişir: Türkiye 2022 ve 2023’te dördüncü sıradaydı. Dünya armut üretiminin büyük bölümü Çin’dedir; Türkiye’nin payı yaklaşık yüzde ikidir.

Üretim Bursa’da yoğunlaşır. TÜİK’in 2023 verilerine göre Bursa, yaklaşık 248 bin ton ile Türkiye armut üretiminin %46‘sını karşılar (Niyaz Altınok ve ark. 2026); ilde İnegöl, Gürsu ve Kestel öne çıkan ilçelerdir. Antalya ve Sakarya da önde gelen armut illeri arasındadır. Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’ne göre armut, uygun çeşit ve anaçla Türkiye’nin hemen her bölgesinde yetişebilir.

Türkiye’de üç armut ürünü coğrafi işaret (menşe adı) olarak tescillidir: Bursa’nın Gürsu ilçesinde Deveci çeşidinden üretilen Gürsu Deveci Armudu (TÜRKPATENT, no. 454, 2019), Bursa’da üretilen Bursa Santa Maria Armudu (no. 1290, 2022) ve Antalya’nın Korkuteli ilçesinde Ankara çeşidinden üretilen Korkuteli Karyağdı Armudu (no. 369, 2018). Coğrafi işaret, yalnızca şartnamede tanımlanan yörede ve koşullarda üretilen meyveyi kapsar; çeşidin fidanına ait bir unvan değildir.

Armut türleri ve meyve eti

Türkiye’de yetiştirilen armut çeşitlerinin büyük çoğunluğu Avrupa armudu (Pyrus communis) grubundandır. Asya (Japon) armutları (Pyrus pyrifolia) da yetiştirilir ama yaygınlaşmamıştır; meyveleri basık, boyunsuz ve elmaya benzer, etleri gevrektir ve hasattan sonra yumuşamaz. Fidanlığımızdaki Kieffer, ABD’de Çin kum armudu çöğüründen çıkmış bir melezdir; TTSM listesinde Avrupa armudu altında kayıtlıdır.

Armutlar meyve etinin yapısına göre de ayrılır:

• Tereyağı tipi (eriyen) et: Avrupa armutları olgunlaştırıldıktan sonra yumuşak ve sulu olarak tüketilir. Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü, Williams, Beurre Bosc ve Doyenné du Comice’nin etini tereyağı tipinde olarak tanımlar.
• Gevrek et: Yeme olumunda fazla yumuşamayan, sert ve sulu ettir. Yerli kışlık çeşit Deveci bu yapıdadır.
• Kumluluk: Armut etindeki kumlu doku, taş hücrelerden (sklerenkima hücreleri) kaynaklanır. Taş hücreler tüm armut çeşitlerinde bulunur; yoğun olduklarında kalite düşer. Kuru, sığ ve taşlı topraklarda yetişen ya da ağaçta fazla bekletilen meyvelerde kumluluk artar.

Tozlanma

Avrupa armudunda kendine uyuşmazlık vardır: çoğu ticari çeşitte meyve tutumu, başka bir çeşidin poleniyle tozlanmaya bağlıdır. Bu yüzden bahçeye aynı dönemde çiçek açan en az iki uyumlu çeşit dikilmelidir. Ontario Tarım Bakanlığı (OMAFRA), tozlayıcının her yıl çiçek açmasını, ana çeşitle aynı zamanda çiçeklenmesini ve ana çeşitten en fazla iki ağaç uzakta olmasını önerir.

Bazı çeşitler döllenme olmadan da meyve bağlayabilir (partenokarpi); ancak bu meyveler genellikle daha küçüktür. Eğirdir’de yapılan denemede (Öztürk 2010) Ankara, Deveci ve Williams tamamen kendine kısır bulunmuş, Santa Maria ve Akça ise bazı yıllarda tohumsuza yakın meyve bağlamıştır. Hiçbir çeşidimiz için tozlayıcısız dikim önermiyoruz.

*Santa Maria, Williams × Coscia melezidir. Bir çöğür ebeveyninin S-alellerinden birini taşıdığı için Santa Maria ile Williams’ın S-genotiplerine göre en iyi ihtimalle yarı uyumlu olması beklenir; bu çift tek başına bırakılmamalı, bahçeye ikinci bir tozlayıcı eklenmelidir.

Arılar ve armut çiçeği: Armut çiçeğinin nektarı az şekerlidir; bu yüzden bal arıları için pek cazip değildir (WSU). Belçika’da yapılan bir çalışmada armut çiçekleri, elma çiçeklerine göre böceklerce yaklaşık altı kat daha az ziyaret edilmiştir (Quinet ve ark. 2016). ABD’deki yayım kaynakları (Oregon State Üniversitesi PNW 623, WSU) bu nedenle çiçeklenme döneminde bahçeye arı kolonisi getirilmesini önerir. Öte yandan TAGEM’in zirai mücadele talimatına göre ateş yanıklığıyla bulaşık alanlarda arılar hastalığın yayılmasında rol oynadığından kovanlar bahçede bulundurulmamalıdır. Ateş yanıklığı görülen yörelerde kovan kararı için il veya ilçe tarım müdürlüğüne danışılmalıdır.

İklim ve geç donlar

Armut çeşitlerinin birçoğu düzenli çiçeklenme için kışın 7,2 °C’nin altında yaklaşık 1000–1500 saat soğuklama ister; bu ihtiyaç karşılanmazsa çiçeklenme uzar, düzensizleşir ve verim düşer (Yalova BKMAE, Eğirdir MAE). Kış dinlenmesindeki ağaçlar Yalova enstitüsüne göre −20/−25 °C’ye, Eğirdir enstitüsüne göre −25/−30 °C’ye kadar dayanabilir; armut kış soğuğuna elma kadar dayanıklı değildir.

Armut elmadan daha erken çiçek açtığı için ilkbahar geç donlarından etkilenme olasılığı daha yüksektir. Eğirdir enstitüsüne göre tam çiçekte −2,2 °C’nin, küçük meyve döneminde −1,1 °C’nin altındaki sıcaklıklar zarar verir. ABD’de (Washington) armutta ölçülen kritik sıcaklıklar aşağıdadır; çeşit ve iklim farklıysa değerler değişebilir.

Kaynak: WSU EB0978 verisi (Longstroth derlemesi). Bahçe, soğuk havanın biriktiği çukur alanlara kurulmamalıdır. Yazları serin ve yağışlı yerler armut için uygun değildir; ağaçlar rüzgâra hassas olduğundan rüzgârlı yerlerde rüzgâr kıran gerekir. Armut geçirgen, derin ve organik maddece zengin, pH’sı 6–7 civarında olan toprakları sever; elmaya göre kurağa daha az, taban suyuna daha çok toleranslıdır. Bahçe kurmadan önce toprak analizi yaptırılmalıdır.

Anaçlar

Armutta başlıca anaç grupları armut çöğürü, ayva klon anaçları ve armut klon anaçlarıdır. TTSM’nin meyve tescil listesindeki armut ve ayva anaçları arasında yabani armut, Williams ve Beurre Bosc tohum anaçları, yabani ayva tohum anacı, Quince A, Quince de Provence BA 29, OHF 333 (OHxF 333) ve Fox9 tescillidir.

• Armut çöğürü: Kazık kök yapar, toprağa iyi tutunur ve kireçli topraklara uygundur. Yüksek boylu ağaç oluşturur ve çeşidi geç meyveye yatırır.
• Ahlat (P. elaeagnifolia): Derin, kireçli ve kurak topraklarda kullanılan, orta kuvvetli bir anaçtır.
• Quince A: Ayva klon anacıdır. Küçük ağaç oluşturur, erken meyveye yatırır ve sık dikime uygundur. Ateş yanıklığına çok hassastır; yüksek pH’a ve kireç klorozuna da hassastır.
• BA 29: Ayva anaçları içinde kireçli topraklara en toleranslısıdır, ancak yüksek pH’a yine de hassastır. Ateş yanıklığına orta derecede hassastır.
• OHxF 333: Old Home × Farmingdale melezi bir armut klon anacıdır. Yarı bodurdur, verimlidir; ateş yanıklığına ve armut geriye ölümüne dayanıklıdır.
• Fox 9: BA 29’dan yaklaşık %10 daha kuvvetlidir; Abbé Fétel, Conference ve Williams ile iyi uyuşur (Eğirdir MAE).
• Pyrodwarf: Kuvveti Quince A ile Quince C arasındadır; kireçli topraklara ayva anaçlarından daha dayanıklıdır.

Ayva anacında uyuşmazlık: Ayva anaçları bazı armut çeşitleriyle uyuşmaz. Bu çeşitler ayva üzerinde, ayva ile iyi uyuşan bir ara anaçla yetiştirilir; Türkiye’de ara anaç olarak Beurre Hardy kullanılır. Ara anaç kullanılmadan uyuşmayan bir çeşit ayvaya aşılanırsa ekonomik kayıp kaçınılmazdır (Eğirdir MAE). Yalova enstitüsünün Quince A için bildirdiği uyuşma durumu şöyledir:

Eğirdir enstitüsünün listesi büyük ölçüde aynıdır, ancak Deveci’yi bu listede saymaz. Ankara ve Kieffer bu listelerde yer almaz.

Kireçli topraklar: Kireç oranı yüksek, alkali topraklarda ayva üzerine aşılı armutlar demir noksanlığından (kloroz, yapraklarda sararma) büyük zarar görür. Bu topraklarda ayva anacı tercih edilmemeli; armut çöğürü veya armut klon anaçları kullanılmalıdır. Ayva anaçlarının toprağa tutunması zayıftır; bodur anaçlı sık dikim bahçelerde ağaçlar ilk yıllardan kazık ve tel desteğine alınır, toprak işleme 10–15 cm derinlikte yüzeysel yapılır.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Ateş yanıklığı (Erwinia amylovora): Armudun en önemli ve en tahripkâr hastalığıdır. Bakteriyel bir hastalıktır ve tüm dünyada karantinaya tabidir. Çiçek ve sürgünler ateşte yanmış gibi kararır, sürgün ucu çoban değneği gibi kıvrılır; nemli havada krem renkli akıntı görülür, armutta bu akıntı kuruyunca kahverengileşir. Türkiye’de 1985’te Orta Anadolu’da saptanmış, bugün hemen her bölgeye yayılmıştır; yaygın armut çeşitlerimiz hastalığa duyarlıdır. Başlıca kültürel önlemler: bulaşık alandan üretim materyali almamak, hastalıklı dalları sağlam kısmın 30–40 cm altından kesip bahçeden uzaklaştırmak ve yakmak, budama aletlerini dezenfekte etmek, aşırı azotlu gübrelemeden kaçınmak, yağmurlama yerine damla sulama kullanmak, çevredeki ateş dikeni, dağ muşmulası ve akdiken gibi konukçuları kontrol etmek, dayanıklı çeşit ve anaç seçmek.
• Armut psillidi (Cacopsylla pyri): Armudun en önemli zararlısıdır. Nimfler yaprak ve sürgünleri emer; salgıladıkları tatlımsı maddede isli küf gelişir ve meyvenin pazar değeri düşer. Ateş yanıklığını taşıyabildiği kaydedilmiştir. Ara ziraatten ve aşırı azottan kaçınmak, dengeli gübrelemek önemlidir; doğal düşmanı Anthocoris nemoralis için bahçe kenarına alıç dikilmesi önerilir.
• Armut kara lekesi (Venturia pirina): Yaprakta zeytin yeşili-kahverengi kadifemsi lekeler, meyvede siyahımsı lekeler, şekil bozukluğu ve çatlama yapar. Türkiye’de armut yetiştirilen tüm bölgelerde görülür. Dökülen yaprakların sonbaharda toplanıp imha edilmesi ve sıracalı dalların budanması hastalık kaynağını azaltır.
• Elma içkurdu (Cydia pomonella): Larva meyveye girip çekirdek evine doğru tünel açar. Türkiye’de genellikle yılda 2 döl verir; mücadele zamanı feromon tuzakları ve sıcaklık toplamıyla belirlenir.
• Armut kaplanı (Stephanitis pyri): Yaprak alt yüzünde emerek sarımsı beyaz lekeler oluşturur; genel olarak ekonomik önemde bir zararlı değildir.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları Cilt IV ve Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.

Budama, hasat ve depolama

Armut ağaçları dik büyüme eğilimindedir; Türkiye’de kapama bahçelerin çoğu merkezi lider sistemiyle kurulur. Terbiye 3–4 yıl sürer; verim 4.–5. yılda kısmen başlar, tam verime çeşide ve iklime göre 6. ile 10. yıl arasında ulaşılır. Sürgünleri kesmek yerine bükmek ve dal açmak erken verimi destekler (Eğirdir MAE).

Avrupa armutlarının çoğu ağaçta iyi olgunlaşmaz: ağaçta olgunlaşan meyvenin dokusu kabalaşır, unlulaşır ve özü bozulur. Bu yüzden meyveler hasat olumuna gelmiş ama henüz yeme olumuna gelmemişken toplanır. Yazlık çeşitler yeme olumunda toplanıp doğrudan pazara sunulur; güzlük ve kışlık çeşitler hasat olumunda toplanır ve sonra olgunlaştırılır. Hasat zamanı; tam çiçeklenmeden geçen gün sayısı, meyve eti sertliği, nişasta (iyot) testi, renk ve suda çözünür kuru madde ile belirlenir. Erken hasatta kabuk yanıklığı ve buruşma, geç hasatta yaşlanma bozuklukları artar.

Kaynak: Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü, Armut Yetiştiriciliği.

Armut soğuk depoda 0 °C ve %90–95 oransal nemde saklanır; meyve −1,7 °C’de donar (OSU). Depo ömrü çeşide göre çok değişir: Oregon State Üniversitesi’ne göre −1/0 °C’de Bartlett (Williams) 30–45 gün, d’Anjou 120–140 gün saklanabilir. Kontrollü atmosferli depolarda oksijen ve karbondioksit de denetlenerek depolama süresi uzatılır. Yerli kışlık çeşit Deveci, uzun süre depolanabilmesiyle öne çıkar.