Kiraz

Çeşitlerin karşılaştırması

Çeşitler olgunlaşma sırasına göre yaklaşık olarak dizilmiştir; kesin hasat tarihleri yöreye, yıla ve anaca göre değişir. Olgunlaşma zamanı güvenilir bir kaynakla doğrulanamayan Starking Hardy Giant ve Noir de Guben listenin sonundadır. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de kiraz

FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024 yılında yaklaşık 726 bin ton tatlı kiraz üretmiş ve Şili ile ABD’nin önünde dünyada birinci sırada yer almıştır; dünya üretiminin yaklaşık dörtte biri Türkiye’dedir. Taze kiraz ihracatında ise Türkiye, USDA verilerine göre son yıllarda genellikle Şili’nin ardından ikinci veya üçüncü sıradadır. Başlıca ihracat pazarları Almanya, Rusya ve Norveç’tir.

Üretim batı ve iç batı bölgelerinde yoğunlaşır. Hasat mayıs sonunda kıyıdaki İzmir’de başlar, haziran ve temmuzda Afyonkarahisar ve Konya gibi iç bölgelere kayar (USDA FAS). İhracatın ana çeşidi, iri, sert ve taşımaya dayanıklı meyvesiyle Avrupa’da “Türk kirazı” olarak tanınan 0900 Ziraat‘tir.

Denizli’nin Honaz ilçesinde 0900 Ziraat çeşidinden üretilen kiraz, Honaz Kirazı adıyla menşe adı olarak tescillidir (TÜRKPATENT, tescil no. 697, 22.03.2021; tescil ettiren Honaz Ziraat Odası). Afyonkarahisar’ın Sultandağı ve Çay ilçelerinde üretilen Sultandağı Kirazı da aynı çeşitten elde edilen bir menşe adıdır (no. 644). Coğrafi işaret, yalnızca şartnamedeki bölgede ve koşullarda üretilen meyveyi kapsar.

Tozlanma ve uyuşmazlık grupları

Kiraz bahçesi kurarken verilecek en önemli karar tozlayıcı seçimidir. Tatlı kiraz çeşitlerinin çoğu kendine uyuşmazdır: her çiçek tozu tanesi tek bir S-aleli taşır ve bu alel dişi çiçeğin iki S-alelinden biriyle aynıysa polen tüpü ilerleyemez. Bundan şu kurallar çıkar:

• Aynı iki S-alelini taşıyan çeşitler aynı uyuşmazlık grubundadır ve birbirini hiç tozlayamaz.
• Tek ortak aleli olan çeşitlerde polenin yarısı işlevlidir; bu çeşitler birbirini tozlayabilir.
• S4′ alelini taşıyan çeşitler (fidanlığımızda Stella ve Sweetheart) kendine verimlidir; aynı dönemde çiçek açan çeşitler için evrensel tozlayıcı sayılırlar.
• S-alelleri uyumlu olsa bile çiçeklenme zamanları çakışmalıdır. Eskişehir’de yapılan bir çalışmada çiçeklenmenin en az 6 gün çakışması gerektiği belirtilmiştir.

Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü bahçede %12–15 oranında tozlayıcı çeşit kullanılmasını önerir. Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, 0900 Ziraat bahçelerinde aynı dönemde çiçeklenen en az iki tozlayıcı çeşit dikilmesini önerir.

Kaynaklar: Oregon State Üniversitesi EM 9484, PNW 604, Patzak ve ark. 2019, Mertoğlu ve ark. 2018. *Bigarreau Gaucher’in S-genotipi yalnızca bir kitap bölümündeki tabloda bildirilmiştir.

Dikkat edilecek eşleşmeler:

• Bing ve Lambert aynı gruptadır (III); Napoleon da bu gruptadır. Bu çeşitler birbirini tozlayamaz.
• Van ve Regina aynı gruptadır (II) ve birbirini tozlayamaz.
• Starks Gold ile Kordia aynı gruptadır (VI) ve birbirini tozlayamaz.
• Stella’nın “bütün çeşitlerle karşılıklı tozlandığı” doğru değildir. Stella kendine verimlidir ve S4′ alelli polenleri aynı dönemde çiçek açan kendine kısır çeşitleri dölleyebilir; ancak çiçeklenmesi çakışmayan çeşitleri tozlayamaz. WSU, Stella’nın bazı bölgelerde Bing için yeterli tozlayıcı olmadığını bildirir.

Çiçeklenme döneminde bahçeye arı kolonisi konması meyve tutumunu artırır. WSU, kovanların ağaçlar yaklaşık %10 çiçeklendiğinde bahçeye getirilmesini, serin ve yağışlı baharlarda koloni sayısının artırılmasını önerir.

İklim, geç donlar ve yağmur çatlaması

Kiraz çeşitlerinin çoğu düzenli çiçeklenme için kışın 7,2 °C’nin altında yaklaşık 1100–1700 saat soğuklama ister (Yalova BKMAE). 0900 Ziraat’in soğuklama ihtiyacı 1555 saatin üzerindedir; ihtiyaç karşılanmazsa çiçeklenme gecikir ve düzensizleşir. Kış dinlenmesindeki ağaçlar −20 ile −26 °C’ye dayanır; kışı sık sık −20 °C’nin altına düşen yerlerde kiraz önerilmez. Çiçeklenme döneminde sıcaklığın −2 ile −5 °C’nin altına düşmemesi ve havanın yağışsız olması istenir.

ABD’de (Washington) tatlı kirazda ölçülen ilkbahar geç donu kritik sıcaklıkları aşağıdadır; çeşit ve iklim farklıysa değerler değişebilir.

Bahçe, soğuk havanın biriktiği don tabanlarına değil, meyilli ve yamaç arazilere kurulmalıdır. Kiraz geçirgen, derin ve organik maddece zengin toprakları sever; yüksek oranda kireçli, kumlu ve kıraç topraklarda bahçe kurulmamalıdır. Sulama şarttır, ancak drenajı zayıf nemli topraklarda kök çürüklüğüne bağlı kurumalar artar.

Yağmur çatlaması: Olgunlaşma döneminde meyve yüzeyinin uzun süre ıslak kalması kabukta çatlamaya yol açar; yüksek nem ve çiy de çatlatabilir. Hasat dönemi yağışsız geçen yerler, yağmur örtüsü ve çatlamaya az hassas çeşitler başlıca önlemlerdir. Çeşitler arasında belirgin fark vardır: Alata enstitüsü Early Burlat’ta %25, Lambert’te %18 çatlama bildirirken 0900 Ziraat neredeyse hiç çatlamaz.

Anaçlar

Anaç seçimi toprak yapısına, sulama imkânına ve terbiye sistemine göre yapılmalıdır. Türkiye’de kiraz için TTSM’de tescilli anaçlar şunlardır: Kiraz No:7, mahlep (idris), kuş kirazı, SL 64, Mazzard F 12/1, Gisela 5, Gi 148/1, PIKU 1, PIKU 3, PHLC ve Brokforest. MaxMa 14, CAB-6P ve Gisela 6 bu adlarla tescil listesinde yer almaz.

• Kuş kirazı (Mazzard) çöğürü: Kuvvetli ve uzun ömürlüdür, geç meyveye yatar; çeşitlerle uyuşması çok iyidir. Havalanması zayıf, ağır ve ıslak topraklara uygun değildir.
• Mazzard F 12/1: Kuş kirazı seleksiyonudur; bakteriyel hastalıklara dayanıklı olarak bildirilir.
• İdris (mahlep): Kireçli ve kurak topraklara iyi uyum gösterir; su basmasına çok hassastır, ağır ve nemli topraklarda yaşlı ağaçlarda kurumalar görülür. SL 64 bir mahlep seleksiyonudur ve kurak, kireçli topraklarda iyi gelişir.
• Gisela 5: Bodur bir anaçtır (PNW 619’a göre Mazzard’ın yaklaşık %50–60’ı kuvvette); erken meyveye yatar. İyi drene toprak ister, ağır topraklarda iyi sonuç vermez.
• MaxMa 14: Kireçli topraklara uygundur, su basmasına toleranssızdır. Kaynaklarda F 12/1’e göre birkaç yıl erken meyveye yattığı bildirilir.

Anaç kuvveti kaynağa ve bölgeye göre değişir; yüzdeler yaklaşık değerlerdir. Dikim aralığı Yalova enstitüsüne göre bodur anaçta 2,5 × 5 m, yarı bodur ve kuvvetli anaçlarda 5 × 5 ile 5 × 7 m’dir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Kiraz sineği (Rhagoletis cerasi): Kirazın ana zararlısıdır. Kışı toprakta pupa olarak geçirir, yılda bir döl verir. Dişi, meyveler sarımsı renk almaya başladığında yumurtasını kabuk altına bırakır; larvalar meyve etinde beslenir. Zarar çoğunlukla orta ve geç olgunlaşan çeşitlerde görülür, erkenci çeşitlerde görülmez. İhracatta kurtlu meyveye tolerans yoktur. Sonbaharda toprak işleme, hasatta ağaçta meyve bırakmama ve dökülen meyvelerin toplanması önemli kültürel önlemlerdir; mücadele zamanı sarı yapışkan tuzaklarla belirlenir.
• Kanatları noktalı sirke sineği (Drosophila suzukii): Birçok meyvede zarar yapar; en çok zarar kirazda görülür.
• Monilya (Monilinia laxa): Çiçek ve sürgünlerde kuruma, meyvede çürüklük yapar; meyveler mumyalaşır. Hasta kısımların kesilmesi ve mumya meyvelerin toplanması önemlidir.
• Bakteriyel kanser ve zamklanma (Pseudomonas syringae): Sert çekirdeklilerde, başta kiraz ve kayısıda görülür; kirazda Marmara ve Ege’de yaygındır. Kanserli dalların kesilip yakılması, budama aletlerinin dezenfeksiyonu ve sağlıklı fidan kullanımı başlıca önlemlerdir.
• Yaprak delen (çil): Yapraklarda delikler, meyvede küçük çöküntüler yapar; hastalıklı dallar sonbaharda budanmalıdır.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.

Budama, hasat ve depolama

Kiraz, en az budama isteyen meyve türlerindendir; dal açımı ilk üç yılda yapılmalıdır. Türkiye’de çoğunlukla doruk dallı sistemler kullanılır; bodur anaçlar ve dikey eksen gibi modern terbiye sistemleri ağaçların daha erken meyveye yatmasını sağlar. Kirazda elle meyve seyreltmesi yaygın değildir; ürün yükü budamayla yönetilir. Sweetheart gibi çok verimli çeşitlerde aşırı yükü önlemek için daha sert budama önerilir.

Hasat zamanının en güvenilir ölçütü çeşide özgü renktir. Kiraz hasattan sonra olgunlaşmaz: erken hasat küçük ve lezzetsiz, geç hasat yumuşak meyve ve sap kararması verir. Meyveler serin saatlerde, sapıyla birlikte elle toplanmalıdır. Hasattan sonra meyve hızla 0 °C’ye soğutulmalı, 0 °C ve %90–95 nemde saklanmalı ve 2 haftadan uzun depolanmamalıdır.