Asma Anaçları

Anaçların karşılaştırması

Anaçlar melez gruplarına göre dizilmiştir: berlandieri × riparia (5 BB, SO4), berlandieri × rupestris (99 R, 110 R, 1103 Paulsen), vinifera × berlandieri (41 B) ve saf rupestris (Rupestris du Lot). Kaliforniya Üniversitesi’nin (UC) göreli değerlendirmesi ile Türk araştırma kaynakları (TR) farklı olduğunda ikisi birlikte verilmiştir. Aktif kireç değerleri yol göstericidir. Ayrıntılar ve kaynaklar anaç sayfalarındadır.

Neden aşılı fidan? Filoksera

Filoksera, asma köklerinde ve yapraklarında yaşayan, yalnızca asmada beslenen bir zararlıdır. Bulaşık bağlarda gelişme durgunlaşır ve asmalar birkaç yıl içinde kurur. TAGEM’e göre Türkiye’deki bağ alanlarının büyük bölümü bu zararlıyla bulaşıktır ve bağda ilaçla mücadele etkili değildir; korunma esastır. Filoksera Türkiye’de 19. yüzyılın sonlarında görülmüştür. GEKA’nın yayınına göre 1920’lerde Denizli’de Çal bağlarını da etkilemiş, yöre daha sonra Amerikan asma anaçlarının üretildiği bir merkez olmuştur.

Amerikan asmalarının köklerinde filoksera emgisine karşı kalın bir mantar tabakası oluşur; yerli asmalarda bu tabaka ya incedir ya hiç oluşmaz. Bu nedenle kültür asması, filokseraya dayanıklı Amerikan anaçları üzerine aşılanarak yetiştirilir; yerli çeşitlerin bu anaçlara aşılanmasıyla yapılan bağcılığa “yeni bağcılık” denir. TAGEM, %60’tan az kum içeren topraklarda filokseraya dayanıklı anaç kullanılmasını ve bulaşık bölgelerden temiz bölgelere fidan ve çubuk taşınmamasını önerir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre bağcılıkta filoksera zararına karşı anaç kullanımı dışında pratik bir çözüm yoktur.

Anaçlar yalnızca filoksera için kullanılmaz; Kaliforniya Üniversitesi’nin yayımına göre parazit nematodlar, kuraklık, fazla su ve tuzluluk gibi sorunları aşmak için de anaçlardan yararlanılır.

Amerikan asma türleri ve melez grupları

Asma anaçlarının çoğu, filokseraya dayanıklı üç Amerikan türünden ve bunların melezlerinden elde edilmiştir:

• Vitis riparia (nehir kıyısı üzümü): Kökleri yüzlektir, erken uyanır, kolay köklenir ve kolay aşı tutar; kireçli toprakları sevmez.
• Vitis rupestris (kum üzümü): Kökleri derine gider, çelikleri kolay köklenir; Rupestris du Lot dışındaki formları kirece hassastır.
• Vitis berlandieri (dağ üzümü): Teksas’ın kireçtaşı topraklarından gelir; kirece son derece dayanıklıdır, ancak çelikleri çok zor köklenir.

UC Davis’ten Andrew Walker’a göre riparia ve rupestris anaç olarak kireçli topraklarda üzerindeki kültür asmasına yeterli demir sağlayamaz, berlandieri ise zor köklenir. Bu yüzden berlandieri, riparia ve rupestris ile melezlenmiş; berlandieri × riparia ve berlandieri × rupestris melezleri kireç toleransı sağlamıştır. Anaç ıslahı filokseranın 1850’lerde Fransa’ya taşınmasıyla başlamıştır; bugün kullanılan anaçların çoğu 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında Fransa, İtalya, Avusturya ve Almanya’da geliştirilmiştir.

Anaç seçimi

Her koşula uyan tek bir anaç yoktur; anaç bölgeye, iklime, toprağa ve aşılanacak üzüm çeşidine göre seçilir. Kaliforniya Üniversitesi’nin yayımına göre anaç seçiminde toprak zararlılarına dayanıklılık; toprağın bünyesi, derinliği ve verimliliği; toprak kimyası (pH, tuzluluk, kireç); beklenen su durumu ve sulama; bağın tasarımı ve aşılanacak çeşidin gelişme ve verim özellikleri göz önünde tutulmalıdır. Bağ kurmadan önce toprak analizi yaptırmak, özellikle aktif kireç oranını öğrenmek doğru anaç seçimi için gereklidir.

• Kireç: Toprakta aktif kirecin fazla olması asmada demir noksanlığına bağlı sararmaya (kireç klorozu) yol açar. Türk kaynaklarında anaçlarımız için verilen yaklaşık aktif kireç dayanımları şöyledir: Rupestris du Lot %14; 99 R ve 110 R %17; SO4 ve 1103 Paulsen %17-18; 5 BB %20; 41 B %40. Bu değerler yol göstericidir, kesin sınır değildir.
• Kuraklık: Kurak ve sulanmayan bağlarda 110 R ve 1103 Paulsen gibi derin köklü anaçlar öne çıkar; 99 R ve 41 B kurağa orta derecede dayanır. 5 BB ve SO4 kurak topraklara önerilmez. Rupestris du Lot derin topraklarda kurağa dayanıklıdır, sığ topraklarda değildir.
• Nem: Nemli ve killi topraklarda 5 BB ve SO4 öne çıkar; 1103 Paulsen alt katmanı nemli, killi-kireçli topraklara uyum sağlar. 99 R yüksek taban suyuna hassastır; Rupestris du Lot taban suyu yüksek topraklara önerilmez.
• Kuvvet ve olgunluk: Kuvvetli anaçlar, kuvvetli çeşitlerde aşırı sürgün gelişmesine, tane silkmesine ve geç olgunlaşmaya yol açabilir. Türk kaynaklarına göre 41 B ve SO4 olgunlaşmayı öne çeker, 99 R ve 110 R geciktirir; bu yüzden erkenci sofralık çeşitlerde 41 B ve SO4 gibi anaçlar tercih edilir.
• Tuzluluk: Türk kaynaklarında 41 B, 99 R ve 5 BB tuza dayanıksız sayılır; 1103 Paulsen ve Rupestris du Lot tuza daha dayanıklıdır.

Bölgenize ve çeşidinize uygun anaç için ziraat mühendislerimize, il ve ilçe tarım müdürlüklerine veya bağcılık araştırma enstitülerine danışabilirsiniz. Üzüm çeşitlerimiz için Sofralık Üzüm ve Şaraplık Üzüm sayfalarımıza bakabilirsiniz.

Aşılı fidan üretimi

Aşılı asma fidanı, seçilen üzüm çeşidinden alınan kalemin filokseraya dayanıklı bir Amerikan anacı üzerine aşılanmasıyla üretilir. Aşılama bağda yerinde ya da masa başında yapılabilir. Bağda aşıda, toprağa dikilen köklü anaç çeliklerine genellikle dikimden 1-2 yıl sonra yarma veya kakma aşı yapılır. Masa başında ise aşı makinesiyle omega aşı yapılır; aşılı çelikler, aşı yerinde sağlıklı kaynaşma için yaklaşık üç hafta sıcak ve nemli bir kaynaştırma ortamında tutulur, ardından köklendirilerek fidan hâline getirilir. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi’nde yayımlanan bir çalışmada aşılı çelikler 25-28 °C sıcaklık ve %85-90 nemde 21 gün kaynaştırmada tutulmuştur.

Anacın köklenme yeteneği fidan üretiminin başarısını etkiler. 41 B ve 110 R gibi zor köklenen anaçlarda masa başı aşı başarısı düşüktür, bağda yapılan aşılar ise iyi tutar. 5 BB, SO4, 1103 Paulsen ve Rupestris du Lot gibi kolay köklenen anaçlar masa başı üretime daha elverişlidir.

Aşılı fidanla kurulan bağda anaçtan çıkan dip sürgünleri körpe iken koparılmalıdır. Rupestris du Lot gibi fazla dip sürgünü veren anaçlarda aşıdan sonraki yıllarda asmaların boğazı açılarak dip sürgünleri temizlenmelidir.

Sertifikalı fidan

Türkiye’de asma fidanı üretimi ve pazarlaması, Resmî Gazete’de 28 Nisan 2026’da yayımlanarak yürürlüğe giren Asma Fidanı ve Üretim Materyali Sertifikasyonu ile Pazarlaması Yönetmeliği‘ne tabidir; bu yönetmelik 2009 tarihli eski yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır. Yönetmeliğin amacı, asma fidanı ve üretim materyalinin ismine doğru, kaliteli ve sağlıklı biçimde üretilmesi ve pazarlanmasıdır.

• İsmine doğruluk: Asma fidanı üreten, pazarlayan, depolayan veya sevk edenler etikette belirtilen anaç ve çeşit adını garanti eder.
• Sınıflar: Yönetmelik ön temel, temel, sertifikalı ve standart sınıflarını tanımlar. Sertifikalı fidanlar, resmî kontrolden geçmiş damızlıklardan alınan materyalle ve Bakanlıkça yetkilendirilen kuruluşun denetiminde üretilir.
• Kontrol: Üretim parselleri yetkili tohumluk kontrolörünce denetlenir; nematod tahlili için numune alınır ve sertifikasyona tabi zararlı organizmalar kontrol edilir.
• Kayıt şartı: Sertifikalı veya standart üretimde anaç ve çeşidin Meyve ve Asma Çeşit Listesi’ne kayıtlı olması gerekir.
• Fidan standartları: Örneğin açık köklü fidanda anaç çeliği (aşılı fidanda anaç ve kalem birlikte) en az 35 cm, gövde çapı en az 0,8 cm olmalı ve dipte en az iki ana kök bulunmalıdır. Aşılı fidanda kalem ile anaç iyi kaynaşmış olmalı, aşı yerinde aşırı şişkinlik ve anaçtan sürmüş sürgün bulunmamalıdır.

Fidan alırken etiketinde anaç ve çeşit adının yazılı olduğunu kontrol etmenizi öneririz.

Türkiye'de tescilli asma anaçları

Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi’nin (TTSM) Meyve ve Asma Çeşit Listesi’nde “Amerikan asma anacı” olarak toplam 21 kayıt bulunur; bunların hepsi 1990 veya 1993 tarihlidir. Ürettiğimiz yedi anacın tamamı bu listede kayıtlıdır: