Elma

Çeşitlerin karşılaştırması

Çeşitler olgunlaşma sırasına göre yaklaşık olarak dizilmiştir; kesin hasat tarihleri yöreye, yıla ve anaca göre değişir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de elma üretimi

TÜİK verilerine göre Türkiye 2024 yılında yaklaşık 4,4 milyon ton elma üretmiştir. FAOSTAT’a göre Türkiye 2024’te Çin ve ABD’nin ardından dünyanın üçüncü büyük elma üreticisidir. Üretimde Isparta ilk sırada yer alır (%23,1); onu Karaman, Niğde ve Antalya izler. Denizli’nin Türkiye üretimindeki payı %2,6’dır (2024, TÜİK verileriyle TEPGE).

Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’ne göre elma için en uygun yetiştirme alanları Kuzey Anadolu, Karadeniz kıyı bölgesi, İç ve Doğu Anadolu arasındaki geçit bölgeleri ile Göller Bölgesi’dir.

Tozlanma: tozlayıcı çeşit gereklidir

Elma çeşitlerinin çoğu kendine verimli değildir; iyi bir meyve tutumu ve meyve iriliği için yabancı tozlanmaya ihtiyaç duyar. Bu nedenle bahçeye, ana çeşitle çiçeklenmesi çakışan, uyumlu bir tozlayıcı çeşit dikilmelidir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’ne (Eğirdir) göre tozlayıcı çeşit diploid olmalı, her yıl düzenli ve bol çiçek tozu üretmeli ve çiçek tozunun çimlenme gücü yüksek olmalıdır. Jonagold ve Mutsu gibi triploid çeşitler canlı çiçek tozu sağlayamadığı için tozlayıcı olarak kullanılmaz.

Tozlanma büyük oranda arılarla gerçekleşir; çiçeklenme döneminde arılara zarar veren uygulamalardan kaçınılmalı, bahçeye arı kovanı konulmalıdır. Aynı çeşidin mutasyonları birbirinin tozlayıcısı sayılmaz: örneğin Red Chief, Starkrimson ve Scarlet Spur Delicious grubundandır ve birbirini tozlamaz. Isparta bahçelerinde kırmızı Delicious çeşitlerinin tozlayıcısı olarak Golden Delicious ve Starkspur Golden Delicious kullanılır. Her çeşidin sayfasında, kaynaklarda önerilen tozlayıcılar ayrıca belirtilmiştir.

İklim, soğuklama ihtiyacı ve geç donlar

Elmanın kış soğuklama ihtiyacı çeşitlere göre değişmekle birlikte diğer meyve türlerinden daha uzundur (500–2500 saat). Ağacın gövdesi kışın −35/−40 °C’ye kadar dayanabilir; ancak ilkbahar geç donları ve sonbahar erken donları üretimi sınırlayan başlıca etkenlerdir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün verdiği eşiklere göre tomurcuk patlaması döneminde −7,8 °C’de %10 zarar görülürken pembe balon döneminde −4,1 °C’de zarar %90’a çıkabilir; küçük meyveler −1,1/−2,2 °C’de zarar görür.

Elma iyi drene olan, hafif asidik, tınlı, killi-tınlı veya kumlu-tınlı geçirgen toprakları sever; taban suyu yüksek yerlerden kaçınılmalıdır.

Anaç seçimi

Ağacın büyüklüğünü, meyveye yatma süresini ve dikim sıklığını büyük ölçüde anaç belirler. Türkiye’de M9, M26, M27, M7, MM104, MM106, MM109 ve MM111 klon anaçları tescillidir. En çok kullanılan bodur anaç M9, yarı bodur anaç MM106’dır; kuvvetli anaç olarak MM111 ve çöğür kullanılır.

Değerler kuvvetli (standart) çeşitler için Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün önerileridir; spur çeşitlerde sıra üzeri mesafe daralır. M9’un kökleri zayıf ve kırılgan olduğu için bu anaçla kurulan bahçelerde destek sistemi şarttır. Spur tipi çeşitlerin M9 üzerinde çok zayıf geliştiği için spur çeşit × M9 kombinasyonu önerilmez. MM106 kök boğazı çürüklüğüne hassas olduğundan ağır ve su tutan taban arazilere dikilmemelidir.

Spur tipi ve standart çeşitler

Spur tipi çeşitler, standart çeşitlerin kısa boğumlu, meyve dalcığı (spur) oluşturma eğilimi yüksek mutasyonlarıdır. Bu ağaçlar genellikle boy ve genişlikte yaklaşık %25 daha küçük ve daha açık yapılıdır; meyvelerini yan dallardaki kısa meyve dallarında taşırlar. Bu nedenle ilk yıllarda yeterli sayıda yan dal oluşturulmalıdır. Listemizdeki Red Chief, Starkrimson Delicious, Scarlet Spur ve Starkspur Golden Delicious spur tipi çeşitlerdir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’ne göre ateş yanıklığı, karaleke, külleme, kök boğazı çürüklüğü, elma içkurdu, kırmızı örümcek, yaprak bitleri ve pamuklu bit elma yetiştiriciliğinde en önemli sorunlar arasındadır.

• Karaleke (Venturia inaequalis): Yaprak, meyve ve sürgünde leke yapar; TAGEM’e göre ürün kaybı ortalama %20–45’tir ve hastalık elma yetiştirilen tüm bölgelerde yaygındır. Dökülen yaprakların toplanması ve havalanmayı sağlayan taç yapısı önemlidir.
• Ateş yanıklığı (Erwinia amylovora): Bakteriyel bir hastalıktır; sürgün uçları çoban değneği gibi kıvrılır, enfekte kısımlar yanmış gibi görünür.
• Külleme (Podosphaera leucotricha): Genç yaprak, sürgün ve çiçeklerde beyaz unlu bir örtü oluşturur.
• Elma içkurdu (Cydia pomonella): Larvası meyveye girerek çekirdek evine doğru tünel açar; Türkiye’de genellikle 2, bazı yer ve yıllarda 3 döl verir.

Çeşitlerin bu hastalıklara hassasiyeti farklıdır; çeşit sayfalarında üniversite kaynaklarındaki değerlendirmeler verilmiştir. Mücadele programı için Tarım ve Orman Bakanlığı’nın zirai mücadele teknik talimatları ve il müdürlüklerinin uyarıları esas alınmalıdır.

Olgunlaşma dönemleri

Farklı dönemlerde olgunlaşan çeşitlerle hasat ve satış dönemi yaza ve sonbahara yayılabilir. Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’ne göre tam çiçeklenmeden hasada geçen süre Gala grubunda 125–135 gün, Red Delicious grubunda 145–155 gün, Granny Smith’te yaklaşık 180 gün, Cripps Pink’te 190–210 gündür. Jerseymac gibi yazlık çeşitler ise haziran–temmuz aylarında hasat edilir ve yeme olumunda toplanmalıdır.

Depolamada meyveler −1/0 °C sıcaklıkta ve %85–90 nispi nemde saklanır.