Kayısı

Çeşitlerin karşılaştırması

Çeşitler olgunlaşma sırasına göre yaklaşık olarak dizilmiştir. Olgunlaşma tarihleri farklı bölgelerde yapılan çalışmalardan alınmıştır ve yöreye, yıla ve anaca göre değişir. “—” işareti, çeşide özgü güvenilir bir kaynağa ulaşılamadığını gösterir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de kayısı

Türkiye, dünyanın en büyük kayısı üreticisidir. FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024 yılında yaklaşık 1,27 milyon ton kayısı üretmiş ve dünya üretiminin dörtte birinden fazlasını karşılayarak birinci sırada yer almıştır. Türkiye 2022 ve 2023 yıllarında da dünyada birinci olmuştur.

Üretimin yarısından fazlası Malatya’dadır: TÜİK verilerine dayanan TEPGE raporlarına göre 2024’te Türkiye kayısı üretiminin %54,4‘ü Malatya’da gerçekleşmiştir. Mersin, Elazığ, Hatay, Kahramanmaraş, Isparta, Antalya ve Iğdır diğer önemli illerdir. Türkiye’de yaş kayısının yaklaşık %80’i kurutulur; dünyada ise bu oran %10–15 düzeyindedir.

Türkiye, kuru kayısı ihracatında da dünyada birinci sıradadır. FAOSTAT verilerine göre 2024’te 76 bin ton kuru kayısı ihraç ederek dünya kuru kayısı ihracatının yaklaşık yarısını tek başına gerçekleştirmiştir. Taze kayısı ihracatında ise İspanya’nın ardından ikinci sıradadır.

Denizli’de de kayısı yetiştirilir: TÜİK verilerine göre ilde 2024 yılında yaklaşık 3,5 bin ton kayısı üretilmiştir.

Sofralık ve kurutmalık kayısı

Kayısı çeşitleri kullanım amacına göre sofralık, kurutmalık ve sanayilik olarak ayrılır. Meyve kurutularak tüketildiği gibi konserve, pulp, nektar, reçel, marmelat ve dondurma yapımında da kullanılır. Tatlı çekirdekler çerez olarak, acı çekirdekler kozmetikte değerlendirilir.

• Kurutmalık çeşitler: Hacıhaliloğlu, Kabaaşı, Soğancı, Çataloğlu ve Çöloğlu gibi Malatya çeşitleridir. Malatya kayısılarında kuru madde oranı %22–28’dir; diğer yerli ve yabancı çeşitlerde bu oran %14–18 düzeyindedir. Malatya kayısısı Avrupa Birliği’nde coğrafi işaret ile tescillidir.
• Sofralık çeşitler: Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü sofralık çeşitler arasında Ninfa, Precoce de Tyrinthe, Hasanbey, Tokaloğlu, Çağataybey, Şalak (Aprikoz), Şekerpare, Alyanak ve Roxana‘yı sayar.

Akdeniz ve Ege bölgeleri turfanda (erkenci) kayısı yetiştiriciliğine uygundur; Türkiye’de ilk kayısı hasadı Mersin’de yapılır. Tohumdan yetişen, belirli bir standardı olmayan ağaçlara zerdali denir; 1968’de kayısı ağaçlarının %63’ü zerdaliyken bugün bu oran yaklaşık %6’dır.

Tozlanma

Kayısı çeşitlerinin bir kısmı kendine verimlidir, bir kısmı ise kendi çiçek tozuyla döllenmez (kendine kısır veya kendine uyuşmaz). Kendine uyuşmaz çeşitlerle kurulan bahçelere, aynı dönemde çiçek açan uygun bir tozlayıcı çeşit dikilmelidir (Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü).

• 95 yerli kayısı genotipinde yapılan moleküler çalışmada Türkiye’nin en önemli kurutmalık çeşitleri Hacıhaliloğlu, Kabaaşı ve Çataloğlu‘nun tamamen kendine uyuşmaz olduğu belirlenmiştir. Aynı çalışmada Soğancı ve Şekerpare de kendine uyuşmaz bulunmuştur (Yılmaz ve ark., 2014).
• Kendine verimlilik, S8 alelinin bir mutantı olan Sc aleliyle ilişkilidir; bu alel Çanakkale, Ethembey, Karacabey, Mektep ve Yerli İzmir çeşitlerinde saptanmıştır.
• Iğdır’ın yerli çeşidi Aprikoz (Şalak) kendine kısırdır; buna karşılık Ninfa, ıslahçısına göre kendine verimlidir.

Kayısının ana tozlayıcısı bal arısıdır; çiçeklenme döneminde bahçeye arı kolonisi konması önerilir (Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü). Fidan alırken çeşidin tozlanma durumunu mutlaka sorun.

İklim, soğuklama ihtiyacı ve geç donlar

Kayısı, yıllık yağışı en az 500 mm olan, sıcaklığın −33 °C’nin altına düşmediği, 0–1500 m arasındaki yerlerde yetiştirilir (Alata BKAE). Kış soğuklama ihtiyacı (+7,2 °C’nin altında geçen saat) çeşide göre çok değişir: Eğirdir Meyvecilik Araştırma Enstitüsü’nün derlediği değerlere göre Precoce de Tyrinthe yaklaşık 550, Şekerpare 950, Tokaloğlu 1229 saat soğuklama ister. Kurutmalık Malatya çeşitleri, sofralık ve turfanda çeşitlerden daha uzun soğuklama ister. Akdeniz ve Ege’de turfanda yetiştiricilik için soğuklama ihtiyacı kısa çeşitler seçilmelidir.

Kayısı, ılıman iklim meyveleri içinde en erken çiçek açanlardandır; bu yüzden ilkbahar geç donlarına çok duyarlıdır. 11 Nisan 2025’teki zirai don Malatya’da ürünün neredeyse tamamının kaybına yol açmıştır (TEPGE). Malatya’da 1980–2020 döneminde fenolojik başlangıcın yaklaşık 20 gün erkene kaydığı ve geç donların sıklığının arttığı bildirilmiştir (Balcıoğlu ve ark., 2022). Eğirdir enstitüsü, ilkbahar geç don riski olan bölgelerde kayısı yetiştiriciliği yapılmamasını önerir.

ABD’nin Washington eyaletinde kayısı için ölçülen kritik sıcaklıklar aşağıdadır; çeşit ve iklim farklıysa değerler değişebilir.

Soğuk havanın biriktiği vadi tabanı ve çukur alanlara kayısı bahçesi kurulmamalıdır. Sisleme, rüzgâr makinesi ve ısıtma gibi önlemler −2/−3 °C’lik donlara karşı etkili olabilir.

Toprak ve anaç seçimi

Kayısı pH’sı 6,5–7,5 olan derin, geçirgen, tınlı ve hafif kireçli toprakları sever. Taban suyu yüksek, su tutan killi topraklarda ağaçlarda zamklanma ve kurumalar görülür (Eğirdir MAREM).

TTSM listesinde kayısı için tescilli anaçlar şunlardır: tohum anacı olarak Zerdali, Zerdali-A, Zerdali-B, Hacı Haliloğlu, Tokaloğlu ve Soğancı; klon anacı olarak Marianna 2624 ve Marianna GF 8-1.

• Zerdali çöğürü: Türkiye’de kayısıda en yaygın anaçtır. Kültür çeşitleriyle iyi uyuşur; nematoda, kirece ve kuraklığa dayanımı tatminkârdır. Ürüne birkaç yıl geç yatırır ve taban suyu yüksek, ağır topraklarda başarısızdır.
• Erik anaçları: Taban suyu yüksek, killi topraklarda tavsiye edilir. Ancak bazı kayısı çeşitleriyle yıllar sonra ortaya çıkan gecikmiş aşı uyuşmazlığı gösterebilir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü, sofralık kayısıda son yıllarda en çok tercih edilen anacın Myrobalan 29-C klon anacı olduğunu belirtir.

Anaç seçimi toprak yapısına, sulama durumuna ve çeşide göre yapılmalıdır.

Budama, seyreltme, hasat ve depolama

Kayısıda en yaygın terbiye şekli gobledir; son yıllarda en çok 4 kollu goble tercih edilmektedir. Nemli bölgelerde ortası açık goble önerilir; kurak ve sıcak bölgelerde ise gövde, yaprak ve meyvede güneş yanığı riskine dikkat edilmelidir. Kayısı şiddetli budamayı sevmez: sert budamada ağaç zamk salgılar, bu nedenle kalın dal kesimleri 2–3 yıla yayılmalıdır.

Sofralık çeşitlerde iri meyve için seyreltme yapılır. En iyi seyreltme zamanı çekirdeğin sertleşmeye başladığı dönemdir; meyveler arasında 4–8 cm bırakılır (Eğirdir MAREM).

Sofralık kayısı, kabuktaki yeşil renk tamamen kaybolduğunda ama sarı renk tam oluşmadan, en az üç seferde hasat edilir. Suda çözünür kuru madde sofralıkta %15–19, kurutmalıkta %24–28 olmalıdır. Taze kayısı −0,5 ile 0 °C arasında ve %90–95 nemde 1–2 hafta, çeşide göre 3–4 haftaya kadar saklanabilir. 2–7 °C arasında uzun süre bekletmek meyvede jelleşmeye (üşüme zararı) yol açabilir (USDA).

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Monilya (Monilinia laxa): Çiçek, çiçek sapı ve sürgünlerde kuruma, zamk akıntısı ve kanser yaraları yapar; olgunluğa yakın meyvede kahverengi çürüklük oluşturur. Yağışlı yıllarda şiddeti artar. Hasta çiçek, sürgün ve dalların kesilip imha edilmesi ve mumyalaşmış meyvelerin toplanması önemli kültürel önlemlerdir.
• Yaprakdelen (çil) (Wilsonomyces carpophilus): Yapraklarda kırmızı lekeler ve sonra delikler yapar. Meyve enfeksiyonları özellikle kayısıda önemlidir: meyvede ortası çöken küçük kırmızı-kahverengi lekeler oluşur ve kalite düşer. Yeni enfeksiyon için yağmur gerekir.
• Bakteriyel kanser ve zamklanma (Pseudomonas syringae pv. syringae): Başta kiraz ve kayısı olmak üzere sert çekirdeklilerde görülür. Kanserli dallar sağlam kısımdan kesilmeli, budama aletleri dezenfekte edilmeli ve sağlıklı fidan kullanılmalıdır.
• Şarka (Plum pox virus): Karantina önemindeki bir virüs hastalığıdır; en önemli önlem sertifikalı ve sağlıklı fidan kullanmaktır.
• Kayısı içkurdu (Eurytoma schreineri): Larvası çekirdek içinde beslenir; bulaşık meyveler mayıs–haziranda dökülür. Dökülen meyvelerin toplanıp imha edilmesi önerilir.
• Şeftali güvesi ve tomurcuk tırtılları: Sürgün uçlarında, tomurcuk ve çiçeklerde zarar yapar. Kayısı yaprak uyuzu yapraklarda küçük siğil şeklinde galler oluşturur.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.