Trabzon Hurması

Çeşit karşılaştırması

Ayrıntılar ve kaynaklar her çeşidin kendi sayfasındadır.

Türkiye'de Trabzon hurması

Trabzon hurması (Diospyros kaki), anavatanı Çin olan, kışın yaprağını döken bir meyve türüdür. FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024’te yaklaşık 143 bin ton Trabzon hurması üretmiş ve dünyada 7. sırada yer almıştır; üretim son on yılda yaklaşık dört katına çıkmıştır. Üretim en çok Akdeniz Bölgesi’ndedir; Ege, Marmara ve Karadeniz’de de yaygın olarak yetiştirilir.

TÜİK verilerine dayanan bir çalışmaya göre Denizli, 2022’de Trabzon hurması üretiminin yoğun olduğu ilk on il arasındadır. Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne göre ilde özellikle Honaz ve Sarayköy’de yetiştirilir.

Buruk ve buruk olmayan çeşitler

Trabzon hurması çeşitleri buruk ve buruk olmayan olarak ikiye ayrılır. Burukluk, meyvedeki suda çözünen tanenlerden kaynaklanır ve ağızda kuruluk hissi verir.

• Buruk olmayan çeşitler (ör. Fuyu) sertken, elma gibi gevrekken yenebilir. Hasadı, depolaması ve pazarlaması daha kolaydır.
• Buruk çeşitler (ör. Hachiya) ancak tamamen yumuşadıktan ya da burukluğu giderildikten sonra yenir.

Çeşitler ayrıca tozlanmaya verdikleri tepkiye göre de gruplanır. Bazı çeşitlerde tozlanıp çekirdek bağlayan meyvelerin eti çekirdek çevresinde kahverengileşir ve bu kısım buruk değildir; Chocolate bu tür bir çeşittir.

Buruk meyvelerin burukluğu, meyveleri oda sıcaklığında yumuşamaya bırakarak ya da etilen, karbondioksit veya alkol gibi uygulamalarla giderilebilir. Evde, etilen yayan elma veya armutla birlikte kapalı bir torbada bekletmek de yumuşamayı hızlandırır.

Çiçek yapısı ve tozlanma

Trabzon hurmasında dişi, erkek ve erselik çiçekler bulunur; verimde önemli olan dişi çiçeklerdir. Fuyu ve Hachiya gibi bazı çeşitler yalnızca dişi çiçek açar ve tozlanmadan da meyve bağlayabilir. Chocolate gibi bazı çeşitler ise dişi çiçeklerin yanında düzenli olarak erkek çiçek de açar ve tozlayıcı olarak kullanılabilir.

Tozlanma başta arılar olmak üzere böceklerle olur. Tozlayıcı isteyen çeşitlerde genellikle 8–10 ağaca 1 tozlayıcı önerilir. Tozlanan meyvelerde çekirdek oluşur; çekirdeksiz meyve istenen bahçelerde bu durum göz önünde bulundurulmalıdır.

İklim ve toprak

Trabzon hurması subtropik ve sıcak ılıman iklim bitkisidir; kışın yaprağını döktüğü için Karadeniz, Marmara ve Ege’de de yetiştirilir. Kış soğuklama ihtiyacı düşüktür (yaklaşık 200–400 saat). Tam dinlenmedeki ağaçlar oldukça düşük sıcaklıklara dayanır; ancak dayanım çeşide ve anaca göre değişir ve sürgün döneminde görülen ilkbahar geç donları yapraklara zarar verebilir. Meyvelerin olgunlaşması için uzun ve sıcak bir yaz gerekir; buruk olmayan çeşitler daha fazla sıcaklık ister. Çok sıcak ve kurak yerlerde meyvelerde güneş yanıklığı görülebilir.

Aşırı tuzlu olmadığı sürece çok farklı topraklara uyum gösterir; en uygunu derin, iyi drene olan, organik maddece zengin topraklardır. Dallar gevrek olduğundan rüzgâra açık yerlerde ve aşırı meyve yükünde dal kırılmaları olabilir.

Fidan ve anaç

Trabzon hurmasının çelikleri zor köklendiği için fidanlar aşıyla üretilir. Anaç olarak D. kaki çöğürü, yabani Trabzon hurması (D. lotus) ve Virjinya hurması (D. virginiana) kullanılır; son ikisi Türkiye’de tescilli tohum anaçlarıdır.

• D. kaki çöğürü: Yalova enstitüsüne göre ülkemizde en çok kullanılan anaçtır; kuvvetli gelişir ve çeşitlerle iyi uyuşur, ancak toprak nemine hassastır.
• D. lotus: Bol saçak kök yapar, kuraklığa dayanıklıdır; drenajı zayıf topraklara hassastır. Buruk çeşitlerle iyi uyuşur; bazı kaynaklar Fuyu ile uyuşmazlık görülebildiğini belirtir.
• D. virginiana: Kirece ve aşırı toprak nemine dayanıklıdır; ağaçlar iri olur ve geç verime yatar.

Normal dikimde 5 × 5 veya 6 × 6 m aralık kullanılır. Ağaçlar dikimden 3–4 yıl sonra meyve vermeye başlar.

Budama, hasat ve depolama

Türkiye’de en çok değişik doruk dallı (modifiye lider) terbiye sistemi kullanılır. İlk yıllarda şekil budaması yapılır; sonrasında fazla budamaya gerek yoktur. Meyveler bir yaşlı dalların uçlarına yakın gözlerden çıkan sürgünlerde oluştuğu için uç kesmekten kaçınılmalıdır. Kısa süreli kuraklığa dayansa da düzenli sulamayla daha iri ve kaliteli meyve alınır; olgunluğa yakın aşırı sulama çatlamaya yol açabilir.

Meyveler bölgeye ve çeşide göre eylül sonu ile kasım ortası arasında, kabuk çeşide özgü rengini aldığında toplanır. Sap, çanak yapraklar meyvede kalacak şekilde makasla kesilir. Meyveler 0 °C civarında ve yüksek nemde depolanabilir; ancak Fuyu gibi buruk olmayan çeşitler 2–15 °C arasında bekletilirse meyve etinde kahverengileşme görülebilir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Akdeniz meyve sineği (Ceratitis capitata): Trabzon hurması, bu zararlının Türkiye’deki önemli konukçularındandır. Dökülen meyvelerin toplanıp gömülmesi ve hasattan sonra ağaçta meyve bırakılmaması önemlidir.
• Yaprak lekesi (Mycosphaerella nawae): Yapraklarda lekeler ve erken yaprak dökümü yapar; özellikle Doğu Akdeniz’de görülür. Sık dikimden ve aşırı sulamadan kaçınmak, dökülen yaprakları toplamak ve havalanmayı sağlayan budama önerilir.
• Turunçgil unlu biti, koşniller, tripsler ile antraknoz ve kök kanseri de görülebilir.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.