Kivi

Kivi nedir?

Kivi (Actinidia spp.), anavatanı Güneybatı Çin olan, kışın yaprağını döken, çok yıllık ve sarılıcı-tırmanıcı bir bitkidir. Yaygın olarak yetiştirilen yeşil etli, tüylü kabuklu kivi Actinidia deliciosa türüne, sarı etli kiviler ise çoğunlukla A. chinensis türüne aittir. Ticari yetiştiricilik ve kivinin dünyaya tanıtılması büyük ölçüde Yeni Zelanda’da gerçekleşmiştir.

Gövdesi odunsu olsa da hızlı uzayan sürgünleri kendi ağırlığını taşıyamaz; bu nedenle kivi direk ve tellerden oluşan bir destek sistemiyle yetiştirilir. Kökleri saçaklı ve yüzlektir; büyük kısmı toprağın üst katmanında bulunur.

Türkiye'de kivi

Kivi Türkiye’ye ilk kez 1988’de Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından getirilmiş ve farklı bölgelerde adaptasyon bahçeleri kurulmuştur. Bu çalışmalar sonucunda Marmara ve Karadeniz bölgeleri ile Ege’nin sahile yakın bazı kesimleri kivi yetiştiriciliğine uygun bulunmuştur.

FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024’te yaklaşık 92 bin ton kivi üretmiş ve dünyada 7. sırada yer almıştır; üretim 2010’da yaklaşık 27 bin ton iken 2022’de 100 bin tonu aşmıştır. TÜİK verilerine dayanan bir çalışmaya göre 2019’da en çok kivi üreten iller Yalova, Bursa, Ordu, Samsun ve Rize’dir. “Yalova Kivisi” 2021’den beri TÜRKPATENT’te tescilli bir menşe adıdır.

Türkiye’de ticari bahçelerde dişi çeşit olarak ağırlıkla Hayward yetiştirilir; tozlayıcı olarak Matua ve Tomuri gibi erkek çeşitler kullanılır. Yalova’daki enstitü, sarı etli İlkaltın ve tozlayıcı Kemalbey gibi yerli kivi çeşitleri de geliştirmiştir.

Erkek ve dişi bitkiler: tozlanma

Kivi iki evcikli (dioik) bir bitkidir: erkek ve dişi çiçekler ayrı bitkilerde açar. Meyveyi dişi bitkiler verir; erkek bitkilerin çiçeklerinde yumurtalık gelişmez ve meyve oluşmaz, bunlar yalnızca çiçek tozu sağlar. Bu nedenle tek başına dikilen dişi bitki meyve vermez; bahçede mutlaka erkek bitkiler de bulunmalıdır.

Araştırma enstitüleri genellikle 6–8 dişi bitkiye 1 erkek bitki önerir; küçük ve çevresinde başka kivi bahçesi olmayan bahçelerde erkek bitki oranının artırılması tavsiye edilir. Erkek bitkilerin çiçeklenmesi dişi çeşitle aynı döneme denk gelmelidir. Hayward için erkenci Matua ile Tomuri’nin birlikte kullanılması, çiçeklenme süresi bakımından avantaj sağlar.

Kivi çiçeklerini esas olarak arılar tozlar. Çiçeklerde nektar bulunmadığı için arılar için çekici değildir; bu yüzden dişi çiçeklerin yaklaşık %10’u açtığında bahçeye arı kovanı konulması önerilir. İyi tozlanan çiçekten daha çok çekirdekli, daha iri ve düzgün meyve oluşur.

İklim ve toprak

Kivi kışları ılık, yazları sıcak ve nemli iklimleri sever; gözlerin uyanmasından yaprak dökümüne kadar uzun ve donsuz bir büyüme mevsimine ihtiyaç duyar. En hassas olduğu dönem ilkbaharda gözlerin uyandığı dönemdir; bu dönemde görülen hafif donlar bile sürgünlere ciddi zarar verebilir. Genç bitkiler kış soğuklarına karşı yaşlı bitkilerden çok daha hassastır. Kivi ayrıca orta düzeyde kış soğuklaması ister; bu ihtiyaç karşılanmazsa göz uyanması ve verim azalır.

Sürgünler gevrek ve kolay kırılır; rüzgârlı yerlerde bahçe rüzgâr kıranlarla korunmalıdır.

Kivi derin, geçirgen, organik maddece zengin ve iyi drene olan, nötr ile hafif asidik toprakları sever. Kireçli ve pH’sı yüksek topraklarda yapraklarda sararma (kloroz) görülebilir. Kökleri suda kalmaya dayanıksızdır; taban suyu yüksek ve su tutan ağır topraklarda drenaj yapılmalı ya da fidanlar yükseltilmiş sıralara dikilmelidir. Bahçe kurmadan önce toprak ve sulama suyu analizi yaptırılması önerilir.

Destek sistemi, dikim ve budama

Kivi bahçeleri direk ve tellerden oluşan T sistemi (T-bar) veya çardak (pergola) sistemiyle kurulur; Türkiye’de en yaygın olanı T sistemidir. Dikim aralığı destek sistemine ve toprağa göre değişir; Yalova enstitüsü 3,5–5 m aralık önerir. Dikim, ilkbaharda don tehlikesi geçtikten sonra yapılmalı ve fidanlar dikimle birlikte hereğe bağlanmalıdır. İlk yıllarda düzgün bir gövde ve tel seviyesinde iki yan kol oluşturulur.

Kivi her yıl kışın, bitki uykudayken budanır. Meyve, bir önceki yılın çubuklarından çıkan yeni sürgünlerde oluştuğu için kış budamasında yeterli sayıda verimli çubuk bırakılır. Yaz aylarında yapılan budamayla fazla, sarkan ve birbirine sarılan sürgünler alınır; bahçenin ışık alması ve havalanması sağlanır. Erkek bitkiler daha hafif budanır ve esas budamaları çiçeklenmeden sonra yapılır.

Kivide meyve tutumundan sonra doğal döküm olmaz; iri ve kaliteli meyve için bozuk şekilli tomurcuk ve küçük meyveler elle seyreltilir. Fidanlar dikimden yaklaşık 3–4 yıl sonra meyveye yatar.

Sulama

Kivi çok su tüketen bir bitkidir; geniş yaprakları nedeniyle terlemeyle su kaybı yüksektir. Yalova enstitüsüne göre verim çağındaki bir dekar kivi bahçesi yaz aylarında günde yaklaşık 6,5–7,5 m³ su tüketir. Karadeniz kıyıları dışında bu suyu yağışla düzenli sağlayan bölge olmadığından ticari bahçelerde sulama sistemi şarttır.

Genç bahçelerde damla sulama, verim çağındaki bahçelerde mini yağmurlama yaygın olarak kullanılır. Yaz aylarında düzenli sulama yapılmazsa yapraklar kenarlardan kurur ve meyveler küçük kalır. Kökler aşırı sudan da zarar gördüğü için sulama dengeli yapılmalıdır.

Hasat ve depolama

Kivi ağaçta yeme olumuna gelmez; sert hâlde hasat edilir ve hasattan sonra belirli bir sürede yumuşayıp tatlanır. Hasat zamanı, meyve suyundaki suda çözünür kuru madde (SÇKM) oranının refraktometreyle ölçülmesiyle belirlenir. Yalova enstitüsü, Hayward’da SÇKM %6,5–7,5 aralığına ulaştığında hasadı önerir. Yalova’da hasat genellikle ekim sonu ile kasım başı arasında yapılır. Erken hasat edilen kiviler yeterince tatlanmaz ve depoda çabuk yumuşar.

Zamanında hasat edilen kivi, 0 °C civarında ve yüksek nemde aylarca depolanabilir. Kivi etilene karşı çok hassastır; depoda elma gibi etilen yayan meyvelerle birlikte saklanmamalıdır.

Hastalık ve zararlılar

Kivinin en önemli hastalıklarından biri bakteriyel kanserdir (Pseudomonas syringae pv. actinidiae). Hastalık Türkiye’de ilk kez 2009–2010’da Rize’de saptanmıştır ve karantinaya tabi bir etmendir. Serin ve yağışlı ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde yapraklarda sarı haleli koyu lekeler, dal ve gövdede akıntılı yaralar şeklinde belirti verir. Bulaşık fidan, üretim materyali ve budama aletleriyle taşınabilir; bu nedenle sağlıklı fidan kullanılması ve budama aletlerinin ağaçtan ağaca geçerken dezenfekte edilmesi önemlidir.

Su tutan ağır topraklarda ve aşırı sulamada kök ve kök boğazı çürüklükleri görülebilir; iyi drenaj ve dengeli sulama en önemli korunma yollarıdır. Kök ur nematodları ve kırmızı örümcekler de zarar verebilir; dikimden önce toprağın nematod yönünden incelenmesi önerilir.

Hastalık veya zararlı görüldüğünde ilaçlama, il veya ilçe tarım müdürlüğünün önerilerine göre yapılmalıdır.