Kekik

Kekik nedir?

“Kekik” tek bir bitkinin değil, uçucu yağında karvakrol veya timol bulunan, ballıbabagiller familyasından birçok aromatik bitkinin ortak adıdır. Türkiye’de Origanum, Thymus, Thymbra, Satureja ve Coridothymus cinslerine ait pek çok tür kekik olarak bilinir ve ticareti yapılır. Türkiye, Origanum cinsinin gen merkezlerinden biridir.

Denizli’de yetiştirilen kekik, halk arasında bilyalı kekik ya da İzmir kekiği olarak bilinen Origanum onites‘tir. Yarı çalımsı, 65 cm’ye kadar boylanabilen çok yıllık bir bitkidir; doğada kayalık tepe ve yamaçlarda yetişir.

Denizli ve Türkiye'de kekik

TÜİK verilerine dayanan bir çalışmaya göre Türkiye 2021’de yaklaşık 200 bin dekar alanda yaklaşık 21 bin ton kekik üretmiştir. Bu üretim alanının yaklaşık %93’ü, üretimin yaklaşık %86’sı Denizli’dedir. İlde kekik tarımı ağırlıklı olarak Pamukkale, Güney, Buldan, Çal, Bekilli ve Tavas ilçelerinde yapılır. Türkiye, dünya kekik ticaretinin yaklaşık üçte ikisini karşılayan ülke olarak gösterilmektedir.

Denizli Kekiği, 2021’de TÜRKPATENT tarafından menşe adı olarak tescil edilmiştir (No. 714). Tescil belgesine göre Denizli Kekiği, Çökelez Dağı’nın Menderes Vadisi’ne bakan 600–1200 m rakımlı yamaçlarında yetiştirilir; uçucu yağ oranı %3–4 civarındadır ve uçucu yağının büyük kısmını karvakrol oluşturur.

Türkiye’de tescilli kekik çeşitleri de vardır. Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün geliştirdiği Oğuz, tescilli İzmir kekiği çeşididir (TTSM, 2018).

İklim ve toprak

Kekik güneşli yerleri sever ve ilk tesis yılından sonra soğuğa oldukça dayanıklıdır. Toprak bakımından seçici değildir; iyi süzek, nötr ile kireçli (alkali) topraklarda iyi gelişir. Denizli Kekiği’nin yetiştiği alanlar taşlı, geçirgen ve yüksek kireçli topraklardır. Su tutan ağır topraklarda ve aşırı sulamada kök çürüklüğü görülebilir.

Buğdaya uygun olmayan kır, yamaç ve taşlık alanlarda yetişebildiği ve uzun süre yeşil kaldığı için yamaçlarda erozyona karşı örtü bitkisi olarak da değerlendirilir.

Fide, dikim ve bakım

Kekik tohumu çok küçük olduğundan doğrudan tarlaya ekim zordur; bu nedenle genellikle önce fidelikte fide yetiştirilir. Yarı odunsu çeliklerle de çoğaltılabilir. Fidelikte tohum sonbaharda ekilir; yastıklar zeminden yükseltilerek yapılır ve iyi havalandırılır, aşırı sulamadan kaçınılır. Yaklaşık 10 m² fidelik 1 dekar tarla için yeterli fide verir.

Fideler 10–15 cm boya ulaştığında, yöreye göre kış sonu ile ilkbahar başı arasında tarlaya dikilir. Denizli’de fideler yağışlardan yararlanacak şekilde şubat–mart aylarında, sıra arası 40–50 cm ve sıra üzeri 20–25 cm olacak biçimde, çoğunlukla tütün dikim makinesiyle dikilir ve hemen can suyu verilir.

Özellikle ilk yıl çapa ve yabancı ot temizliği aksatılmamalıdır. Yabancı otlar hasatta kekikle karışarak kaliteyi düşürür; Ege İhracatçı Birlikleri, kekikle birlikte biçilen bazı yabancı otların ihracatta sorun yarattığına dikkat çekmektedir. Kekik kuru koşulda da yetişir, ancak sulama verimi ve biçim sayısını artırır. Kışa girmeden önce hafif bir temizlik biçimi yapılır.

Hasat ve kurutma

Kekik çok yıllık bir bitkidir. İlk yıl tesis yılıdır ve genellikle ürün beklenmez; iyi gelişen tarlalarda bir biçim yapılabilir. Biçim için en uygun zaman çiçeklenmenin başladığı dönemdir; Denizli Kekiği haziranda çiçeklenir ve haziran sonu–temmuz başında hasat edilir. Bitki toprağın 10–15 cm üzerinden, köklere zarar vermeden biçilir. İkinci yıldan itibaren sulanan tarlalarda yılda 2–3, kuru tarlalarda 1–2 biçim alınabilir.

Biçilen kekik temiz ve gölge bir yere, kalınlığı 20 cm’yi geçmeyecek şekilde serilir ve sık sık alt üst edilerek kurutulur; böylece kızışma ve renk kararması önlenir. Kuruyan kekik dövülerek yaprakları saplarından ayrılır ve serin, kuru bir yerde saklanır.

Verim; sulama, toprak ve bakıma göre büyük farklılık gösterir. Resmî kaynaklarda kuru koşulda dekardan yaklaşık 150–250 kg, sulu koşulda 400–500 kg kuru ürün bildirilmektedir.

Hastalık ve zararlılar

Kekikte görülen hastalıkların önemli bir kısmı aşırı nemle ilgilidir: fidelikte ve su tutan topraklarda kök çürüklüğü ve mantar hastalıkları görülebilir. Süzek toprak seçmek, aşırı sulamadan kaçınmak, fideliği yükseltilmiş yapıp iyi havalandırmak ve düzenli ot temizliği yapmak en önemli önlemlerdir. Sorun görüldüğünde il veya ilçe tarım müdürlüğüne danışılmalıdır.