Dut

Dut türleri

Türkiye’de meyvesi için yetiştirilen başlıca dut türleri ak (beyaz) dut (Morus alba), kara dut (Morus nigra) ve kırmızı/mor duttur. Ülkemizdeki dutların büyük çoğunluğu ak duttur. Ak dutun anavatanı Doğu Asya, kara dutun anavatanı ise Anadolu, İran ve Kafkasya’yı kapsayan bölgedir.

• Ak dut hızlı büyür ve uzun sürgünler verir; meyveleri erken olgunlaşır. Çekirdekli ak dutlar genellikle sofralık ve pekmezlik, çekirdeksiz olanlar kurutmalık olarak değerlendirilir.
• Kara dut yavaş büyür ve büyük, uzun ömürlü ağaçlar oluşturur. Meyveleri daha geç olgunlaşır, daldan zor koptuğu için elle toplanır; meyve suyu kırmızı leke yapar.

Dutun yaprakları ipekböceğinin tek besinidir. İpekböceği beslemek için kurulan dutluklar meyve bahçelerinden farklıdır: ağaçlar sık dikilir ve yaprak için her yıl kesilerek alçak tutulur.

Türkiye'de dut

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın TÜİK verilerine dayanan il yatırım rehberlerine göre Türkiye 2024 yılında yaklaşık 75 bin ton dut üretmiştir. Üretim en çok Malatya, Elazığ ve Erzincan gibi Doğu ve Orta Anadolu illerinde yoğunlaşır. Dut çoğunlukla kapama bahçelerde değil, bahçe kenarlarında ve tarla sınırlarında tek tek ağaçlar hâlinde yetiştirilir; son yıllarda meyvesi için kapama dut bahçeleri de kurulmaktadır.

Çemişgezek Ulukale Dutu, Kemaliye (Eğin) Dutu, Ayaş Dutu ve Şebinkarahisar Karadutu tescilli coğrafi işaretlerdir. Malatya’daki Kayısı Araştırma Enstitüsü, yerel dutlardan seleksiyonla tescilli dut çeşitleri geliştirmiştir.

İklim ve toprak

Dut, sıcak ılıman ve bol güneşli bölgelerin bitkisidir; deniz seviyesinden 1600 m’ye kadar, Akdeniz’den Doğu Anadolu’ya çok farklı koşullarda yetişir. Geç yapraklandığı için ilkbahar geç donlarından çoğu meyve türüne göre daha az etkilenir; ancak çok geç gelen donlardan zarar görebilir.

Toprak bakımından genellikle seçici değildir; en iyi tınlı, iyi drene olan ve nötre yakın topraklarda gelişir. Taban suyuna hassastır; ağır ve ıslak topraklarda kök ve kök boğazı hastalıkları görülebilir. Dut kurağa birçok meyve türünden daha dayanıklıdır, ama düzenli sulanan ağaçlarda meyve dökümü azalır ve verim artar. Salma sulamada suyun kök boğazına değmemesine dikkat edilmelidir.

Fidan, dikim ve budama

Dut fidanları genellikle ak dut çöğürleri üzerine aşılanarak üretilir; çelikle de çoğaltılabilir. Kara dutta aşı tutma oranı ak duta göre belirgin şekilde düşüktür.

Fidanlar sonbaharda yaprak dökümünden ilkbaharda ağaçlara su yürümesine kadar geçen dinlenme döneminde dikilir ve dikimden sonra can suyu verilir. Dut ağaçları büyük taç yaptığından meyve bahçelerinde geniş aralıklarla (kaynaklara göre 7 × 7 m’den 10 × 10 m’ye kadar) dikilir. Temiz meyve hasadı için bahçenin tozlu yol kenarlarından uzak kurulması önerilir.

İlk yıllarda şekil budaması yapılır; sonraki yıllarda iç içe geçmiş, kurumuş ve hastalıklı dallar çıkarılarak ağacın ışık alması sağlanır. Dut budamaya dayanıklıdır; ancak kesim yerlerinden fazla su akıttığı için sert budamalardan kaçınılmalı, budama ağaç dinlenmedeyken yapılmalıdır.

Hasat ve kullanım

Dut kademeli olarak olgunlaşır ve hasat birkaç günde bir tekrarlanır. Batı bölgelerinde hasat genellikle haziranda, doğu bölgelerinde daha geç başlar ve ağustosa kadar sürebilir. Ak dutlar ağaç altına temiz bir örtü serilip dallar sallanarak hasat edilir; dallara sopayla vurulmamalıdır. Kara dutlar ise elle toplanır.

Dut meyvesi çok yumuşak olduğundan taze olarak kısa sürede tüketilmelidir. Türkiye’de dutun büyük bölümü pekmez, pestil, köme ve kuru dut olarak değerlendirilir; kara dut suyu da yaygın bir içecektir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Dut kabuklubiti (Pseudaulacaspis pentagona): Gövde ve dallarda kirli beyaz kabuklar hâlinde görülür; bitki özsuyunu emerek ağacı zayıflatır, yoğun bulaşmada dalları kurutabilir. Kışın ağaç üzerinde çıplak gözle görülebildiğinden budama sırasında sert bir fırçayla temizlenmesi önerilir.
• Amerikan beyaz kelebeği (Hyphantria cunea): Dut, bu zararlının en önemli konukçularındandır. Larvalar yaprak altında ipeksi ağlar örerek yaprakları yer. Ağlı yuvaların erken dönemde kesilip bahçeden uzaklaştırılması önerilir.
• Kök ve kök boğazı hastalıkları: Özellikle ağır ve ıslak topraklarda görülür; uygun yer seçimi ve kök boğazını ıslatmayan sulama en önemli önlemlerdir.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.