Kızılcık

Kızılcık nedir?

Kızılcık (Cornus mas), kızılcıkgiller familyasından, kışın yaprağını döken, çalı ya da küçük ağaç formunda bir meyve türüdür. Yavaş gelişir ve dip sürgünleriyle kendini yenilediği için çok uzun ömürlüdür. Yöreye göre “kiren” ya da Göller Yöresi’nde “ergen” adlarıyla da bilinir. Amerikan turna yemişi (cranberry, Vaccinium) ve süs amaçlı yetiştirilen diğer Cornus türleri farklı bitkilerdir.

Meyveleri sert çekirdekli, zeytin büyüklüğünde, genotipe göre kırmızı, koyu kırmızı, pembe veya sarı renkte; oval, silindirik ya da armut biçimlidir ve ekşi-buruk bir tada sahiptir.

Türkiye'de kızılcık

Türkiye, kızılcığın anavatanı sayılan bölgeler arasındadır. Kızılcık en çok Karadeniz ve Marmara bölgelerinde yayılış gösterir; Denizli’ye komşu Isparta, Burdur ve Konya’da da doğal popülasyonları bulunur. Ağaçların büyük çoğunluğu kapama bahçelerde değil, tarla kenarlarında, köy bahçelerinde ve doğada yetişir; araştırmalara göre ürünün büyük kısmı tohumdan yetişmiş ağaçlardan elde edilir. TÜİK verilerine dayanan çalışmalara göre Türkiye’nin yıllık kızılcık üretimi son yıllarda yaklaşık 10–14 bin ton arasındadır.

Türkiye’de tescilli ilk kızılcık çeşitleri, Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen Erolbey 77 ve Yalçınkaya 77’dir (2010). Zonguldak’ın Devrek ilçesinde yetişen kızılcık “Devrek Kireni” adıyla; “Bolu Kızılcık Tarhanası” ve “Kütahya Kızılcık Tarhanası” da coğrafi işaret olarak tescil edilmiştir.

Çiçek ve tozlanma

Kızılcığın küçük sarı çiçekleri, yapraklar çıkmadan önce, kış sonu–ilkbahar başında (çoğunlukla şubat–mart) açar; ilkbaharda ilk çiçek açan meyve ağaçlarındandır. Erken açan çiçekleri arılar için ilkbaharın ilk besin kaynaklarındandır.

Kızılcık çiçekleri böceklerle, özellikle arılarla tozlanır. Bursa’daki yerel çeşitlerde yapılan araştırma, kızılcığın büyük ölçüde kendine verimsiz olduğunu göstermiştir: kendi çiçek tozuyla meyve tutumu düşük kalmıştır. Bu nedenle bol ürün için bahçeye birden fazla çeşit veya genotip birlikte dikilmesi önerilir.

İklim ve toprak

Kızılcık soğuğa çok dayanıklı bir meyve türüdür; ülkemizde sahilden dağ eteklerine kadar geniş bir alanda yetişir. Güneşli yerlerde daha iyi gelişir, ancak yarı gölgeye de dayanır. Kuraklığa belli ölçüde dayanır; ancak kurak yıllarda meyveler küçük kalabilir, düzenli su alan bahçelerde daha iyi verim beklenir.

Toprak bakımından seçici değildir; derin, geçirgen ve iyi drene olan toprakları sever. Kireçli topraklara dayanıklıdır, ancak tuzlu toprak ve tuzlu sulama suyu için uygun değildir.

Fidan, dikim ve budama

Tohumdan yetişen kızılcık ağaçları ana ağaçtan farklı özellikler gösterir; ayrıca tohumun çekirdeği çok sert olduğundan tohumlar uzun ve zor çimlenir. Meyve kalitesi belli olan bir çeşit için aşılı ya da çelikle üretilmiş fidan tercih edilmelidir. Kızılcık aşı ve yeşil çelikle başarıyla çoğaltılabilir; Düzce’de yapılan bir araştırmada en iyi aşı döneminin nisan olduğu bildirilmiştir.

Kızılcık fidanları kış sonu–ilkbahar başında (şubat–nisan) dikilir ve dikimden sonra can suyu verilir. Kızılcık budamaya iyi tepki verir ve budama gereksinimi azdır; budama, yapraklar döküldükten sonra ve çiçeklenmeden önce yapılır.

Hasat ve kullanım

Kızılcık, bölgeye ve yükseltiye göre yaz ortasından sonbahar başına kadar, çoğunlukla ağustos–eylül aylarında olgunlaşır. Aynı ağaçtaki meyveler aynı anda olgunlaşmadığı için hasat birkaç seferde yapılır. Taze kızılcık uzun süre dayanmaz; soğuk depoda birkaç hafta saklanabilir.

Kızılcık taze tüketildiği gibi kurutulur; reçel, marmelat, şurup, şerbet, komposto, ekşi ve tarhana yapımında kullanılır.

Hastalık ve zararlılar

Kızılcık, hastalık ve zararlılara karşı dayanıklı bir meyve türü olarak bilinir; doğal ortamda genellikle ciddi sorun görülmez. Nemli ve yağışlı dönemlerde çiçek ve sürgünlerde kurşuni küf (botritis) görülebilir; Türkiye’de kızılcıkta bu hastalık Bolu’da kaydedilmiştir. Havadar bir taç için budama, hastalıklı çiçek ve sürgünlerin uzaklaştırılması ve iyi drene olan yer seçimi önemlidir. Sorun görüldüğünde il veya ilçe tarım müdürlüklerinin önerileri izlenmelidir.