Ihlamur

Ihlamur nedir?

Ihlamurlar (Tilia), kışın yaprağını döken, çoğunlukla büyük ağaç formunda odunsu bitkilerdir. Yürek biçimli, uzun saplı ve kenarı dişli yaprakları vardır. Sarımsı beyaz, kokulu çiçekleri en az üçü bir arada sarkan kurullar oluşturur; kurulun sapında uzun, dil biçimli bir yaprakçık (brakte) bulunur. Türüne ve yetiştiği yere göre 15–40 m’ye kadar boylanabildiklerinden dikim yerinde ağacın ileride ulaşacağı boy ve taç genişliği hesaba katılmalıdır.

Türkiye’de doğal olarak yetişen ıhlamurların başında Marmara Bölgesi’nde yaygın gümüşi ıhlamur (Tilia tomentosa) ve Karadeniz Bölgesi’nde yaygın Kafkas ıhlamuru gelir; büyük yapraklı ıhlamur (T. platyphyllos) daha seyrektir. Gümüşi ıhlamur adını yaprağının beyazımsı-gümüşi tüylü alt yüzünden alır. Ihlamurlar ormanlarımızda geniş saf ormanlar oluşturmaz; çoğunlukla başka yapraklı ağaçlarla karışık, küçük gruplar veya tek ağaçlar hâlinde bulunur.

Park, cadde ağacı ve arıcılık

Ihlamur, gölge veren geniş tacı ve hoş kokulu çiçekleriyle şehircilikte sık kullanılan bir park, bahçe ve cadde ağacıdır; gümüşi ıhlamur da şehir peyzajında yaygın olarak dikilir. Haziran–temmuzda açan çiçekleri bal arılarını çeker; ıhlamur arıcılık için önemli bir ağaçtır. Karabük-Yenice’de üretilen “Yenice Ihlamur Balı” 2023’te menşe adı olarak tescil edilmiştir.

Yaprak biti yoğun olduğunda ağacın altına yapışkan ballı madde damlayabilir; bu nedenle park yeri ve oturma alanlarının hemen üstüne dikimde bu durum göz önünde bulundurulmalıdır.

Ihlamur çiçeği

Türkiye’de ıhlamur çiçeği büyük ölçüde Marmara’daki, özellikle Bursa ve Yalova’daki doğal gümüşi ıhlamur ormanlarından toplanır; çiçek üretimi için kurulmuş bahçeler henüz yok denecek kadar azdır. Araştırmacılar, çiçek verimi yüksek ağaçların aşıyla çoğaltılarak çiçek üretimine yönelik bahçeler kurulmasını önermektedir.

Ihlamurlar genellikle haziran–temmuzda çiçek açar. Çiçekler çiçeklenmenin ilk günlerinde, kuru havada toplanır; çiçek kurulları braktesiyle birlikte alınabilir. Toplama sırasında dallar kesilmemeli veya kırılmamalı, çiçekler ağaca zarar vermeden alınmalıdır. Toplanan çiçekler doğrudan güneş almayan, havadar bir yerde ince serilerek kurutulur ve kokusunu kaybetmemesi için hava almayan kaplarda, nemden uzak saklanır; bir yıldan uzun bekletilmemesi önerilir. Kurutulmuş ıhlamur çiçeği bitki çayı olarak tüketilir.

İklim ve toprak

Ihlamur, Karadeniz ve Marmara’daki nemli ormanlarda kayın, gürgen ve meşe gibi ağaçlarla karışık yetişir; derin, serin ve nemini tutan topraklarda en iyi gelişir. Avrupa’daki gözlemlere göre ıhlamurlar geç sürdüğü ve tomurcuklarını erken bağladığı için ilkbahar ve sonbahar donlarından pek etkilenmez; gümüşi ıhlamurun daha kuru ve sıcak alanlara da uyum sağladığı bildirilmektedir. Ihlamurlar yalnızca asidik topraklarda değil, kireçli topraklarda da yetişebilir. Kurak ve sıcak yerlerde fidanların ilk yıllarda düzenli sulanması faydalıdır.

Fidan üretimi

Ihlamur tohumunda hem sert kabuktan hem de tohumun iç yapısından kaynaklanan çimlenme engeli vardır; bu nedenle tohumdan fidan yetiştirmek uzun ve zahmetlidir. Tohumlar meyve kabuğu yeşilden kahverengi-sarıya dönmeye başladığında toplanıp hemen ekilir ya da aylar süren sıcak ve soğuk katlama işlemlerinden geçirilir. Tohumdan yetişen ağaçlar ana ağacın çiçek özelliklerini aynen taşımaz.

Çiçek özellikleri belli bir ağaçtan çoğaltılmak istendiğinde aşı kullanılır. Bursa Orman Fidanlığı’nda gümüşi ıhlamurla yapılan denemede en iyi sonuç ilkbahar başında (mart) yapılan kalem aşısından alınmıştır.

Hastalık ve zararlılar

Ihlamurda en sık görülen sorun yaprak bitleridir; yoğun olduklarında yapraklarda ve ağacın altında yapışkan ballı madde ve üzerinde kararma (is küfü) görülebilir. Uğur böcekleri gibi doğal düşmanlar yaprak biti nüfusunu sınırlamaya yardım eder. Yapraklarda görülen küçük, sivri urlar ise bir akarın (ıhlamur gal akarı) oluşturduğu gallerdir. Genel olarak ıhlamurlar hastalıklara oldukça dayanıklı ağaçlardır. İlaçlama gerekip gerekmediği konusunda il veya ilçe tarım müdürlüklerinden görüş alınmalıdır.