Muşmula, Anadolu’da döngel ve beşbıyık adlarıyla da bilinen, sonbaharda en geç olgunlaşan meyvelerden biridir. Sert toplanır, birkaç hafta bekletilip yumuşadıktan sonra yenir. Ekiz Fidancılık olarak muşmula fidanı üretiyoruz; aşağıda muşmula yetiştiriciliğine dair temel bilgileri bulabilirsiniz.
Muşmula nedir?
Muşmula (Mespilus germanica), gülgiller familyasından, elma, armut ve ayva ile aynı gruptan yumuşak çekirdekli bir meyve türüdür; yöreye göre döngel ve beşbıyık adlarıyla da bilinir. Anayurdu Anadolu, Kafkasya ve İran’ı içine alan Güneybatı Asya ile Güneydoğu Avrupa’dır. Türkiye’de özellikle Karadeniz ve Marmara bölgelerinde ormanlık alanlarda doğal olarak yetişir.
Çalı ya da 6 m’ye kadar boylanabilen küçük bir ağaçtır; kültür formları genellikle dikensizdir. Meyvesi kahverengi, tepesi geniş açık ve beş uzun çanak yapraklıdır; “beşbıyık” adı buradan gelir.
Muşmula ile yenidünya farkı
Akdeniz’de “Malta eriği” ya da “yenidünya” denen ve bazı yörelerde “muşmula” diye de anılan meyve (Eriobotrya japonica), muşmuladan farklı bir türdür; resmî kayıtlarda iki tür ayrı tutulur. Muşmula kışın yaprağını döker, ilkbaharın sonunda tek tek beyaz çiçek açar, sonbaharda olgunlaşır ve yumuşatılarak yenir. Yenidünya ise herdem yeşildir, kışın salkım hâlinde çiçek açar ve sarı-turuncu meyvelerini ilkbaharda olgunlaştırır.
Türkiye'de muşmula
Ülkemizde muşmula çoğunlukla bahçe ve tarla kenarlarında, orman ve yol kenarlarında tek tek ağaçlar hâlinde yetiştirilir; son yıllarda kapama bahçeler de kurulmaya başlanmıştır. TÜİK verilerine dayanan bir çalışmaya göre Türkiye’de 2023’te yaklaşık 5,2 bin ton muşmula üretilmiştir; üretimde Bursa, Çanakkale, Sinop ve Samsun başta gelir.
Türkiye’de muşmulada az sayıda tescilli çeşit vardır; bunlardan ‘Akçakoca 77’, Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü tarafından tescil ettirilmiştir. Karadeniz’deki doğal muşmula popülasyonlarında üniversitelerce seleksiyon çalışmaları yürütülmekte, iri meyveli ümitvar tipler belirlenmektedir.
Çiçek, tozlanma ve iklim
Muşmula kendine verimli bir türdür; bahçede tek ağaç olsa da meyve verir. Ayvaya benzer şekilde, birçok meyve türünden daha geç, genellikle mayıs ayında çiçek açar; her tomurcukta tek bir beyaz çiçek bulunur. Geç çiçeklenme avantaj sağlasa da geç ilkbahar soğukları çiçek tomurcuklarına zarar verebilir.
Muşmula ılıman iklimi sever ve soğuğa dayanıklıdır. Toprak bakımından seçici değildir, fakir topraklarda da yetişebilir; yine de derin ve iyi drene olan topraklarda daha iyi gelişir.
Fidan ve anaç
Muşmula çelikle zor köklendiği için aşıyla çoğaltılır. Anaç olarak muşmula çöğürü ve ayva anaçları kullanılır; Türkiye’de son yıllarda modern bahçelerde ayva klon anaçları öne çıkmaktadır. Yabani muşmula (tohum anacı) ile ayva ve Quince A (klon anaçları) TTSM listesinde muşmula anacı olarak kayıtlıdır. Ayva gibi bodur anaçlar üzerindeki fidanlar dikimden kısa süre sonra, genellikle ikinci yılda meyveye yatar. Anaç seçimi ağacın büyüklüğünü etkiler; dikim aralığı kullanılan anaca göre belirlenmelidir.
Hasat ve yumuşatma
Muşmula en geç olgunlaşan meyvelerdendir; Türkiye’de genellikle ekim sonu ile kasım ayında, meyve eti yeşilden beyaza döndüğünde ve meyve henüz sertken toplanır. Bu dönemde meyve sert ve buruktur, bu hâliyle yenmez.
Toplanan meyveler serin ve havadar bir yerde (geleneksel olarak saman arasında) birkaç hafta bekletilir. Bu sürede meyve eti kahverengileşip yumuşar, burukluğu azalır ve tatlanır; meyve etinin büyük kısmı kahverengiye döndüğünde yenecek hâle gelir. Meyveler ağaçta birkaç kez hafif don gördükten sonra toplanırsa da burukluğu azalır. Muşmula taze yenebildiği gibi reçel ve marmelat yapımında da kullanılır; çekirdekleri yenmez.
Hastalık ve zararlılar
- Ateş yanıklığı (Erwinia amylovora): Muşmula, elma, armut ve ayva gibi bu bakteriyel hastalığa yakalanabilen bir türdür; TAGEM’e göre muşmula ağaçlarında ciddi enfeksiyonlar oluşturabilir. Hastalıklı dalların sağlam kısımdan kesilip bahçeden uzaklaştırılması, budama aletlerinin dezenfekte edilmesi ve aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılması önerilir.
- Kahverengi yaprak lekesi (Diplocarpon mespili): Yapraklarda koyu lekeler oluşturur; şiddetli olduğunda erken yaprak dökümüne yol açar.
Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.
Bu sayfadaki bilgiler, aşağıda listelenen bilimsel yayınlardan ve resmî kurum kaynaklarından derlenmiştir. Çiçeklenme, hasat zamanı ve yumuşama süresi gibi değerler yöreye, yıla, anaca ve bakıma göre değişir. Muşmula fidanlarımız hakkında bilgi almak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
Kaynaklar
- Gerçekcioğlu, R., Yiğithanoğlu, Ö. (2023). Tokat doğal muşmula (Mespilus germanica L.) popülasyonundan seçilen genotiplerin performansları (Seleksiyon II). Meyve Bilimi 10(2): 216–225.
- Kul, Y.M., Öztürk, A. (2024). Ayva anaçları üzerine aşılı bazı muşmula çeşitlerinin fenolojik ve morfolojik özellikleri. Uluslararası Tarım ve Yaban Hayatı Bilimleri Dergisi 10(3).
- Uzun, M., Bostan, S.Z. (2019). Sürmene ilçesinde (Trabzon) doğal olarak yetişen muşmula genotiplerinin seleksiyonu. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 9(2): 604–613.
- Tezel, E., Bostan, S.Z. (2017). Muşmulanın (Mespilus germanica L.) çelikle çoğaltılması. YYÜ Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 22(2): 76–85.
- Altuntaş, E., Gül, E.N., Bayram, M. (2013). Muşmula meyvesinin hasat ve yeme olumu dönemlerindeki fiziksel, mekanik ve kimyasal özellikleri. JAFAG 30(1): 33–40.
- Öztürk, A., Serttaş, S. (2021). Karadeniz Bölgesinin yumuşak çekirdekli meyve üretiminde mevcut durumu ve potansiyeli. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi 11(3): 1671–1685.
- Mikulic-Petkovsek, M. ve ark. (2023). Changes in the fruit quality parameters of medlar fruit after heat treatment, storage, freezing or hoarfrost. Foods 12(16): 3077.
- MEB (MEGEP) (2014). Bahçecilik: Malta Eriği Yetiştiriciliği modülü.
- TTSM. Meyve ve Asma Tescilli Çeşitler Listesi.
- TAGEM. Zirai Mücadele Teknik Talimatları – Ateş yanıklığı.
- TAGEM. Zirai Mücadele Teknik Talimatları – Ayva ve armutta kahverengi leke.
