Aronya

Çeşitlerin karşılaştırması

Değerler Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün tescilli çeşit yayınından alınmıştır; yöreye ve yıla göre değişir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Aronya nedir?

Aronya (Aronia melanocarpa), gülgiller familyasından, yaprağını döken, ocak şeklinde çok gövdeli gelişen bir çalı meyvesidir. Anavatanı Kuzey Amerika’nın doğusudur; 1900’lerin başında Rusya’ya getirilmiş, bugün en çok Polonya başta olmak üzere Doğu Avrupa’da yetiştirilmektedir. Kültürde yetiştirilen aronya çeşitlerinin, Rusya’daki ıslah çalışmalarında üvezle melezlenme sonucu ortaya çıktığı ve bazı araştırmacılarca Aronia mitschurinii adıyla anıldığı bildirilmektedir.

İlkbaharda beyaz çiçek salkımları açar; Yalova ve Samsun’daki çalışmalarda tam çiçeklenme nisanın ikinci yarısı ile mayıs başı arasında görülmüştür. Meyveler önce pembe, sonra mor renk alır ve olgunlukta siyaha döner. İçerdiği tanen nedeniyle meyvenin tadı buruk ve mayhoştur; tam olgunlukta tatlanır.

Türkiye'de aronya

Türkiye’de aronya üzerine ilk çalışmalar 2012’de Yalova’daki Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’nde başlamıştır. Enstitü, Viking (2017) ve Nero (2018) çeşitlerini tescil ettirmiştir; Türkiye’de tescilli aronya çeşitleri bu ikisidir.

İlk bahçeler 2014’te Yalova ve Kırklareli’de kurulmuş, sonraki yıllarda Bursa, Manisa, Çanakkale, Samsun, İzmir, Antalya ve başka illerde de bahçeler kurulmuştur. Enstitü verilerine göre 2019’da en geniş aronya alanları Kırklareli, Bursa ve Manisa’daydı. Viking ve Nero çeşitlerinden üretilen “Yalova Aronyası” 2021’de coğrafi işaret (menşe adı) olarak tescil edilmiştir.

İklim ve toprak

Aronya kış soğuğuna çok dayanıklıdır; Yalova enstitüsüne göre kış sıcaklığının –30 °C’ye düştüğü yerlerde zarar görmeden yetiştirilebilir. Enstitü, tescilli çeşitler için nemli, bol yağışlı ve yaz gündüz sıcaklığı 35 °C’yi geçmeyen bölgeleri önerir (Marmara, Karadeniz, İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Kuzey Ege). Tam güneş alan yerlerde en iyi verimi verir; yarı gölgeye dayanır.

Toprak bakımından geniş bir pH aralığına uyum sağlar; en iyi hafif asidik, iyi drene olan topraklarda gelişir. Yüksek kireçli topraklarda yetiştiriciliği sınırlıdır. Bahçe kurmadan önce toprak analizi yaptırılmalıdır.

Fidan, dikim ve bakım

Aronya çelik, dip sürgünü ve doku kültürüyle çoğaltılır; tohumdan yetişen bitkiler ana bitkiden farklı olabileceği için ticari bahçede tohumla üretim önerilmez. Bir yaşlı fidanlar erken ilkbaharda (mart–nisan) dikilir. Dip sürgünü oluşumu için dikimde kök boğazı 2–3 cm toprağa gömülür. Dikimden önce toprağa çiftlik gübresi karıştırılarak organik madde artırılır; gübreleme toprak analizine göre yapılır.

Dikim aralığı hasat yöntemine göre belirlenir. Yalova enstitüsü ve Yalova Aronyası coğrafi işaret belgesine göre ticari bahçelerde sıra arası 3–4 m, sıra üzeri 0,8–2 m; küçük bahçelerde 1×2 m ya da 2×2 m aralık kullanılır. Kökleri yüzlek olduğundan bitki dibinde derin toprak işlemesi yapılmaz.

Aronya yıllık 600–800 mm su ister; damla sulama önerilir. Meyve tutumundan hasada kadar, özellikle meyveler siyahlaştıktan sonra düzenli sulama meyve iriliği ve kalitesi için önemlidir; susuz kalan bitkide meyveler küçük kalır ve buruşur. İlk yıllarda fazla budama gerekmez, kurumuş ve hastalıklı dallar alınır. Bitki yaşlandıkça, gözler uyanmadan önce kış sonunda en yaşlı gövdeler ocak dibinden kesilerek ocak gençleştirilir.

Hasat ve değerlendirme

Aronya fidanları dikimden 2–3 yıl sonra ürün vermeye başlar. Yalova’daki bir çalışmada bitkiler 6 yaşında tam verime ulaşmış, 2018’de ocak başına Nero’da 12,9 kg, Viking’de 14,9 kg ürün alınmıştır. Yalova’da hasat genellikle ağustos sonu ile eylül ortası arasında yapılır; Samsun’da saksıda yetiştirilen bitkilerde hasat 24 ağustosta yapılmıştır. Meyveler siyahlaştıktan sonra da bir süre irileşip tatlanır ve olgunlaştıktan sonra birkaç hafta bitki üzerinde kalabilir. Yalova’daki çalışmaya göre taze tüketim ve meyve suyu için 10–20 Eylül, kurutmalık ürün için 20 Eylül–20 Ekim arası hasat uygundur.

Hasat elle salkım hâlinde ya da makineyle yapılır. Salkım hâlinde toplanan meyveler +4 °C’de yaklaşık iki ay saklanabilir. Buruk tadı nedeniyle aronya çoğunlukla işlenerek kullanılır: meyve suyu, reçel, marmelat, sirke, sos, şekerleme, kuru meyve ve gıda boyası yapımında değerlendirilir; taze de yenebilir.

Hastalık ve zararlılar

Aronya hastalık ve zararlılara karşı dayanıklı bir tür olarak bilinir; Yalova’daki denemelerde hastalık ve zararlı görülmediği için kimyasal mücadele yapılmamıştır. Yine de aşağıdaki sorunlar görülebilir:

• Kahverengi yaprak lekesi (Alternaria alternata): Türkiye’de aronyada 2020’de kaydedilmiştir.
• Beyaz kök çürüklüğü (Dematophora necatrix): Türkiye’de aronyada 2022’de kaydedilmiştir. İyi drene olan yer seçimi önemlidir.
• Yaprak bitleri: Samsun’daki denemede mücadele gereken tek zararlı olmuştur.
• Kuşlar: Olgun meyveleri yer; hasat geciktirilecekse ağ gerekebilir.

Kaynak: Yalova Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü ve hakemli yayınlar. Mücadele için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel önerilerine başvurulmalıdır.