Limon

Çeşitlerin karşılaştırması

Hasat dönemleri Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü (Mersin) verileridir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de limon

TÜİK verilerine göre Türkiye 2024’te yaklaşık 1,73 milyon ton limon üretmiştir. Üretimin yaklaşık yarısı (%48) Mersin’den, üçte birinden fazlası (%37) Adana’dan gelir; Hatay ve Muğla ile birlikte bu dört il Türkiye limon üretiminin neredeyse tamamını karşılar. Mersin’in Erdemli ilçesinde yetişen Lamas limonu, 2019’dan beri “Erdemli Lamas Limonu” adıyla coğrafi işaretlidir.

Türkiye’de üretilen limonun büyük kısmı taze olarak tüketilir. Bakanlığın piyasa raporuna göre 2024’te Türkiye’nin limon ihraç ettiği başlıca ülkeler Irak, Rusya ve Polonya’dır. Türkiye’de ticari olarak yetiştirilen limon çeşitlerinin hepsi “ekşi limon” grubundadır; Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre başlıca çeşitler Kütdiken, İtalyan Memeli, Interdonato, Lamas ve Meyer’dir.

İklim, toprak ve kış soğuğu

Limon, turunçgillerin soğuğa en duyarlı türlerindendir. Alata enstitüsüne göre limonun başlıca üretim alanları, kışın en düşük sıcaklığın −4 °C’nin üstünde kaldığı yerlerle sınırlıdır; kışı daha soğuk geçen yörelerde limon yetiştiriciliği ekonomik görülmez. Limon “ekoloji seçici” bir türdür: denize yakın, kışı ılık ve havası nemli Mersin, Erdemli ve Silifke kıyıları limonun istediği koşullara sahiptir. Turunçgiller içinde yüksek yaz sıcaklıklarına da en duyarlı tür limondur.

Bahçe yeri, soğuk havanın birikmediği bir yer olmalıdır; soğuk hava su gibi akar ve önünde bir engel varsa bahçede toplanır. Bahçenin çevresine rüzgârkıran dikilmesi önerilir; bir rüzgârkıran boyunun yaklaşık 10 katı kadar alanı korur.

Limon kökleri havasızlığa çok duyarlıdır. Toprak derin, süzek ve havalanan yapıda olmalı; en az 1 metre derinliğe kadar geçirimsiz katman ve taban suyu bulunmamalıdır. Turunçgil toprağında ideal pH 6 civarındadır. Bahçe kurulmadan önce farklı derinliklerden toprak örneği alınıp analiz ettirilmesi önerilir.

Anaçlar

Limon fidanları, bir anaç çöğürü üzerine göz aşısıyla üretilir. Türkiye’de limon için en çok kullanılan anaç turunçtur. Turunç, Akdeniz kıyısının kireçli topraklarına iyi uyum sağlar, kuraklığa ve kış soğuğuna dayanımı iyidir, uzun ömürlü ağaçlar oluşturur. Ancak tristeza (göçüren) hastalığına duyarlıdır; bu nedenle alternatif anaçlar üzerinde çalışılmaktadır.

Her anaç her limon çeşidiyle iyi uyuşmaz. Alata enstitüsüne göre Carrizo ve Troyer sitranjları bazı limon çeşitleriyle (örneğin Kütdiken) genelde, Interdonato ile bazen uyuşmaz; Çukurova’daki bir denemede de sitranjlar limon çeşitleriyle zayıf sonuç vermiştir. İtalyan Memeli ise turunç üzerinde iyi uyuşmaz. Volkameriana anacı ağacı kuvvetlendirir ve erken meyveye yatırır, ancak meyve kalitesini olumsuz etkileyebilir ve soğuğa hassastır. Kleopatra mandarini tuza dayanıklıdır; Çukurova denemesinde Kütdiken için en iyi sonuç veren anaçlardan biri olmuştur. Anaç seçimi bahçenin toprağına ve iklimine göre yapılmalıdır.

Dikim, budama ve sulama

Limon bahçesi, ismine doğru ve sertifikalı, hastalıktan arı fidanlarla kurulmalıdır. Alata enstitüsüne göre Akdeniz Bölgesi’nde sonbahar dikimi daha elverişlidir; kış soğuğunun sorun olabileceği yerlerde ilkbahar dikimi tercih edilebilir. Yetişkin limon ağaçları için 6 × 6 m aralık yeterlidir; modern bahçelerde başlangıçta daha sık (ör. 3,5 × 3,5 m) dikilip ağaçlar büyüdükçe seyreltme yapılabilir.

Limon dik büyür; yan dal ve çiçek oluşumu için her yıl hafif bir uç alma budaması yapılır, sert budamadan kaçınılır. Limonun en önemli hastalığı olan uçkurutan budama yaralarından bulaştığı için budama, bulaşma riskinin düşük olduğu dönemde yapılmalıdır; zamanlama için bölgenizdeki uzman önerisine uyulmalıdır. Budama aletleri ağaçtan ağaca geçerken dezenfekte edilmelidir. Turunçgillerde kalın dallar kesilmez; büyük yaralar zor kapanır.

Turunçgillerin yıllık su ihtiyacı 800–1.200 mm’dir ve bunun bir kısmı yağışla karşılanır. Akdeniz Bölgesi’nde sulama genellikle mayıs ortasından ekim ortasına kadar sürer; yazın sulama aralığı 10–15 güne iner. Damla sulama önerilir. Düzensiz sulama çiçek ve meyve dökümüne, meyve çatlamasına yol açabilir. Gübreleme her yıl, toprak ve yaprak analizine göre yapılmalıdır.

Hasat ve depolama

Limon hasadı çeşide göre eylülden şubata kadar sürer: Meyer ve Interdonato erken, Lamas ve İtalyan Memeli orta, Kütdiken daha geç hasat edilir. Meyveler zedelenmeden, makasla kesilerek toplanır. Depo çürüklüklerini azaltmak için yağışlı günlerde ve sabahın erken saatlerinde hasat yapılmaz, yere düşen meyveler depoya alınmaz. Lamas limonunda hasat gecikirse meyvede puflaşma görülebilir.

Türkiye’de limon, hasattan sonra uzun süre depolanarak piyasaya verilir; en çok depolanan çeşit Kütdiken’dir. Mersin Erdemli’deki doğal depolarda yapılan bir çalışmada Kütdiken limonu 4 ay, fiyatlar iyiyse 5 aya kadar kalitesini koruyarak saklanabilmiştir. Kabuğu ince olan Meyer ise uzun depolamaya uygun değildir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Uçkurutan: Limonun en önemli hastalığıdır. Hastalanan dallarda yapraklar dökülür, yaprak sapları dalda kalır, dal uçtan kurur. Enfeksiyonlar sonbahar ve kış aylarında, budama ile dolu ve fırtına gibi olayların açtığı yaralardan olur. Çeşitlerin duyarlılığı farklıdır; Interdonato daha dayanıklı, Kütdiken ve Lamas duyarlıdır.
• Tristeza (göçüren): Turunç anacının duyarlı olduğu virüs hastalığıdır.
• Kahverengi çürüklük ve gövde zamklanması: Özellikle genç limon ağaçlarında gövdeyi sararsa ağaç kaybına yol açabilir.
• Limon çiçekgüvesi: Asıl konukçusu limondur; çiçek tomurcuklarında beslenerek meyve tutumunu azaltır.
• Turunçgil tomurcukakarı: Limon yetiştirilen her yörede yaygındır; çiçek ve sürgünlerde şekil bozukluğu yapar.
• Kabuklubitler, kırmızıörümcek, pasböcüsü, yaprak galerigüvesi ve unlubit: Turunçgil bahçelerinde yaygın görülen diğer zararlılardır.
• Depo çürüklükleri (yeşil ve mavi küf): Meyveye yaralardan girer; hasatta meyveyi yaralamamak en önemli önlemdir.

TAGEM’e göre Akdeniz meyvesineği limonda önemli bir zararlı değildir. Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlı mücadele için ruhsatlı ürünler ve il/ilçe tarım müdürlüklerinin önerileri esas alınmalıdır.