Şeftali

Çeşitlerin karşılaştırması

Çeşitler olgunlaşma sırasına göre yaklaşık olarak dizilmiştir; kesin hasat tarihleri yöreye, yıla ve anaca göre değişir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de şeftali ve nektarin üretimi

FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024 yılında yaklaşık 1,18 milyon ton şeftali ve nektarin üretmiş ve Çin ile İspanya’nın ardından dünyada üçüncü sırada yer almıştır. Üretim batı ve güney kıyı bölgelerinde yoğunlaşır; Mersin, Çanakkale, Bursa ve İzmir öne çıkan illerdir (USDA FAS, TÜİK verileri). Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre Akdeniz Bölgesi’nde erkenci, Marmara Bölgesi’nde orta, orta-geç ve geççi çeşitler öne çıkar.

Denizli’de de şeftali yetiştirilir: Çivril yöresinde yapılan bir çalışmada bölgede Redhaven, Elegant Lady ve J.H. Hale şeftalileri ile Venus, Armking ve Fantasia nektarinlerinin yetiştirildiği bildirilmiştir.

Meyve tipleri: yarma ve yapışık çekirdek

Şeftalilerde çekirdeği etten kolay ayrılan yarma (freestone) ve çekirdeği ete yapışık (clingstone) tipler vardır; arada kalan yarı yarma tipler de bulunur. Sofralık meyveler genellikle olgunlukta yumuşayan, sulu etli tiplerdir; konservelik şeftaliler ise çoğunlukla yapışık çekirdekli ve sert etlidir. Meyve eti sarı veya beyaz olabilir. Basık (yassı) şeftaliler ise kökeni Çin’e dayanan, doğal bir şekil özelliğine sahip tiplerdir.

Tozlanma

Şeftali ve nektarin çeşitlerinin büyük çoğunluğu kendine verimlidir; bahçe tek çeşitle kurulduğunda da meyve bağlar. J.H. Hale gibi çiçek tozu kısır birkaç çeşit bu kuralın istisnasıdır ve yanlarına tozlayıcı çeşit dikilmelidir. Kendine verimli çeşitlerde de tozlanmaya arılar yardımcı olur; bu nedenle çiçeklenme döneminde arıları korumak önemlidir.

İklim, soğuklama ihtiyacı ve geç donlar

Şeftali çeşitlerinin kış soğuklama ihtiyacı çeşide göre yaklaşık 250–1250 saat arasında değişir. İhtiyaç karşılanmazsa çiçek tomurcukları dökülür, çiçeklenme gecikir ve düzensizleşir. Kış sıcaklığının −18/−20 °C’ye düştüğü yerlerde gözler ve sürgünler, −25 °C’de ağaçlar donabilir (Alata BAHÇE).

Şeftali erken çiçek açtığı için ilkbahar geç donlarına duyarlıdır. ABD’de Elberta çeşidinde ölçülen kritik sıcaklıklar aşağıdadır; çeşit ve iklim farklıysa değerler değişebilir.

Bahçe yeri seçilirken soğuk havanın biriktiği çukur alanlardan (don cepleri) kaçınılmalıdır.

Toprak ve anaç seçimi

Şeftali iyi drene olan, derin, kumlu-tınlı ve çabuk ısınan toprakları sever; ağır, su tutan ve soğuk killi topraklar uygun değildir. Toprak isteği büyük ölçüde kullanılan anaca bağlıdır. Türkiye’de şeftali ve nektarin için tescilli anaçlar arasında yabani şeftali (çöğür), GF 305, Nemaguard, Halford, GF 557, GF 677, Marianna GF 8-1, Garnem ve Arda bulunur.

• Şeftali çöğürü: Türkiye’de en yaygın kullanılan tohum anacıdır.
• GF 677 (şeftali × badem): Çok kuvvetlidir ve kireçli topraklara uyumludur; kireçli toprakta yapılan bir denemede kloroz göstermemiştir.
• Garnem (badem × şeftali): Kırmızı yapraklıdır, kök-ur nematoduna dayanıklıdır, kireçli topraklara uyumludur ve GF 677’ye benzer kuvvet verir.
• Nemaguard: Kök-ur nematoduna dayanıklı bir tohum anacıdır; ancak kireçli toprakta kloroza en duyarlı anaçlardandır.

Dikim mesafesi iklime, toprağa, anaca ve çeşidin gücüne göre belirlenir. Şeftalide en yaygın terbiye şekli goble (açık merkez) sistemidir; sık dikimlerde V (Y) sistemi de kullanılır.

Budama, seyreltme ve hasat

Şeftali meyvesini bir yıllık dallarda verir; bu yüzden diğer meyve türlerine göre daha fazla budama ister ve her yıl yeterli sürgün oluşturulmalıdır. İri ve kaliteli meyve için elle meyve seyreltmesi gerekir: Alata enstitüsü, dal üzerinde her 15–20 cm’de bir meyve ve her meyveye 40–60 yaprak düşecek şekilde seyreltmeyi önerir.

Hasat zamanını kabuğun zemin renginin yeşilden sarıya dönmesi gösterir; kırmızı renk tek başına olgunluk ölçüsü değildir. Meyveler genellikle 2–4 gün arayla 3–4 seferde toplanır. Şeftali kısa süre saklanabilir: 0 °C civarında ve yüksek nemde 2–4 hafta dayanır. Meyveyi 2–8 °C arasında uzun süre bekletmek unlulaşmaya ve iç kararmaya (üşüme zararı) yol açabilir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Yaprak kıvırcıklığı (glok) (Taphrina deformans): Genç yaprak ve sürgünlerde büzülme, kalınlaşma ve kırmızımsı renk değişimi yapar; şiddetli yıllarda yapraklar dökülür. Koruyucu uygulama tomurcukların kabarmaya başladığı dönemde yapılır, sonradan yapılan uygulamalar etkili olmaz.
• Monilya (Monilinia laxa): Çiçek ve sürgünlerde kuruma, olgunluğa yakın meyvede kahverengi çürüklük yapar. Hasta dalların kesilmesi ve mumyalaşmış meyvelerin toplanması önemli kültürel önlemlerdir.
• Külleme ve yaprakdelen (çil): Yaprak, sürgün ve meyvede zarar yapan diğer önemli hastalıklardır.
• Şeftali güvesi ve doğu meyve güvesi: Larvaları sürgün uçlarını kurutur ve meyveye girer.
• Akdeniz meyve sineği: Özellikle Akdeniz ve Ege sahil şeridinde önemlidir; dökülen meyveler toplanıp imha edilmelidir.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama programı için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel tavsiyelerine başvurulmalıdır.