Kumkuat, kabuğuyla birlikte yenen küçük turuncu meyveleri olan, yaprağını dökmeyen, küçük taçlı bir turunçgildir; bahçede meyvesi için olduğu kadar saksıda ve peyzajda süs bitkisi olarak da yetiştirilir. Ekiz Fidancılık olarak kumkuat fidanı üretiyoruz. Aşağıda kumkuat yetiştiriciliğine dair temel bilgileri ve Türkiye’de tescilli Nagami çeşidini bulabilirsiniz.
Kumkuat çeşidimiz
Kumkuat nedir?
Kumkuat, anavatanı Çin olan, herdem yeşil, yavaş gelişen ve 2,5–4 metreye kadar boylanabilen, sık dallı bir turunçgildir. Türkiye’de kamkat adıyla da bilinir. Meyveleri küçük, oval ya da yuvarlaktır ve diğer turunçgillerden farklı olarak kabuğuyla birlikte yenir: kabuğu tatlı ve kokulu, meyve eti ekşidir.
Kumkuatlar uzun süre Fortunella adlı ayrı bir cins olarak sınıflandırılmıştır; cins adı, kumkuatı 19. yüzyılda Avrupa’ya getiren İskoç bahçe uzmanı Robert Fortune’dan gelir. Bu sınıflandırmada en bilinen türler oval meyveli F. margarita (Nagami), yuvarlak meyveli F. japonica (Marumi) ve F. crassifolia‘dır (Meiwa). Günümüzde birçok botanik kaynak kumkuatları Citrus cinsine dahil eder ve Citrus japonica adıyla anar. Türkiye’deki resmî çeşit listesinde ise tür “Kamkat, Fortunella spp.” olarak kayıtlıdır.
Türkiye'de kumkuat
Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’nün yayımladığı ders notuna göre kumkuatın Türkiye’ye Batum yoluyla Doğu Karadeniz’den geldiği tahmin edilmektedir. Uzun yıllar peyzaj ve saksı bitkisi olarak yetiştirilmiş, özellikle 2010’dan sonra meyvesi için de dikilmeye başlanmıştır. Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne (BATEM) göre Antalya’da daha çok otel bahçelerinde süs bitkisi olarak kullanılan kumkuatın ilk meyve üretimi Serik’te başlamıştır. Bilimsel çalışmalar yetiştiriciliğin özellikle Akdeniz Bölgesi’nde arttığını bildirmektedir. Kumkuat için TÜİK’te ayrı bir üretim verisi bulunmamaktadır.
TTSM listesinde 1993’ten beri dört kumkuat çeşidi kayıtlıdır: Nagami, Marumi, Meiwa ve Fukushu. Bunlardan en çok bilineni ve Türkiye’de üzerinde araştırma yapılanı, tescil sorumlusu BATEM olan Nagami’dir.
İklim, toprak ve saksıda yetiştirme
BATEM’in turunçgilleri kış soğuğuna dayanıma göre sıraladığı listede kumkuat mandarinlerden sonra gelir; yani turunçgiller içinde soğuğa en dayanıklı türlerdendir. California Üniversitesi (Riverside) kayıtlarına göre ağaçlar geç sonbahardan erken ilkbahara kadar yarı uyku hâline geçer. Buna karşın Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne göre sıcaklık 0 °C’nin altına düştüğünde bitki ve meyve zarar görmeye başlar; kışı soğuk geçen yörelerde açık araziye dikilmesi önerilmez. Soğuktan zarar görme; soğuğun süresine, rüzgâra, ağacın yaşına ve meyve yüküne göre değişir.
Kumkuat en iyi tam güneşte gelişir. Bahçe için taban suyu olmayan, iyi drenajlı, tınlı ve derin topraklar uygundur; uygun toprak tepkimesi kullanılan anaca göre değişir. Bahçe kurulmadan önce toprak analizi yaptırılması önerilir.
Küçük taçlı olduğu için kumkuat saksıda yetiştirmeye de uygundur; evlerde, balkonlarda ve peyzajda süs bitkisi olarak kullanılır. Saksıya alınacak fidan için önce 10–12 litrelik bir saksı önerilir. Saksıdaki bitki bol güneş alan, kışın sıcaklığın 0 °C’nin altına düşmediği bir yerde tutulmalı ve düzenli sulanmalıdır.
Anaç, dikim ve bakım
Kumkuat fidanı bir anaç çöğürü üzerine genellikle T göz aşısıyla üretilir. Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne göre kumkuatta Carrizo ve Troyer sitranjları yaygın olarak kullanılır, Volkameriana da kullanılabilir. BATEM’in Serik’te Nagami ile kurduğu denemede altı farklı anaç (Carrizo, Troyer, Kleopatra mandarini, Flying Dragon, kaba limon ve Volkameriana) karşılaştırılmıştır. Anaç seçimi bahçenin toprağına ve iklimine göre yapılmalıdır.
Ders notunda bahçe kurulumu için 3×3, 3×2 veya 4×3 metre dikim aralıkları önerilmektedir. Dikimden sonra can suyu verilir, fidan herekle desteklenir ve tek gövdeli fidan 50–60 cm yükseklikten tepelenir; taç bu noktadan oluşur. Sulamada damla sulama ve gübrenin sulama suyuyla birlikte verilmesi tercih edilir. Kumkuat çinko eksikliğine özellikle duyarlıdır; eksiklikte yapraklar küçülür, boğum araları kısalır. Gübreleme toprak ve yaprak analizine göre yapılmalıdır.
Ders notuna göre 5 yaşındaki bir kumkuat ağacından yaklaşık 30–40 kg ürün alınabilir. Ticari bahçe kurmadan önce pazar araştırması yapılması önerilir.
Hasat ve kullanım
Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ders notuna göre kumkuat meyvelerinin yaklaşık %10–15’i kasımda, %60–70’i aralık sonu ile ocak ortası arasında, kalan %15–20’si şubat–martta hasada gelir. BATEM’in Antalya’daki çalışmalarında Nagami meyveleri aralık sonu ve ocakta hasat edilmiştir. Hasat elle ya da makasla yapılır.
Kumkuat genellikle kabuğuyla birlikte taze olarak yenir. Reçel, marmelat, şekerleme ve kurutulmuş meyve olarak da değerlendirilir; salatalarda ve tatlılarda kullanılır. BATEM’de Nagami meyvelerinden bütün ve parça meyveli reçel üretilerek reçelin özellikleri incelenmiştir. Kabuk uçucu yağca zengindir; BATEM’in çalışmasında bu yağın %95’ten fazlasının limonen olduğu bulunmuştur.
Başlıca hastalık ve zararlılar
- Unlubit, kabuklubitler ve kırmızıörümcek: Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü’ne göre kumkuatta görülen başlıca zararlılardır.
- Turunçgil gözenek viroidi (cachexia): BATEM’e göre kumkuat bu hastalığa duyarlı konukçular arasındadır. Etmen aşı materyali, aşı bıçağı ve budama aletleriyle taşınır; sertifikalı fidan kullanmak ve budama aletlerini ağaçtan ağaca geçerken dezenfekte etmek en önemli önlemlerdir.
Kimyasal mücadele için ruhsatlı bitki koruma ürünleri ve il/ilçe tarım müdürlüklerinin önerileri esas alınmalıdır.
Bu sayfadaki bilgiler, aşağıda listelenen araştırma enstitüsü yayınlarından, resmî kurum kaynaklarından ve bilimsel yayınlardan derlenmiştir. Meyve ağırlığı, hasat zamanı ve verim gibi değerler yöreye, yıla, anaca, ağaç yaşına ve bakıma göre değişir; verilen sayılar ilgili çalışmanın ya da belgenin koşullarına aittir. Bölgenize uygun çeşit ve anaç seçimi için ziraat mühendislerimize danışabilirsiniz.
Kaynaklar
- Özdemir, M. (2023). Kamkat Yetiştiriciliği (Uzmanlarla Baş Başa ders notları). Antalya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü.
- Turgutoğlu, E. (2020). Mandarin Yetiştiriciliği. Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (BATEM), Antalya.
- BATEM. Basında BATEM: Kamkat (7 Aralık 2016).
- Gölükcü, M., Toker, R., Tokgöz, H., Çınar, O., Özdemir, M. (2017). Kamkat (Fortunella margarita Swing.) Kabuk Uçucu Yağ Oran ve Bileşiminin Anaçlara Göre Değişimi. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi 31(1): 69–76.
- Yıldız Turgut, D., Tokgöz, H., Gölükcü, M. (2021). Bütün ve Parça Meyvelerden Üretilen Kamkat Reçellerinin Fizikokimyasal ve Fitokimyasal Özellikleri. Akademik Gıda 19(3): 267–274.
- Gül, E.N., Altuntaş, E., Öcalan, O.N. (2021). Nagami Çeşidi Kamkat Meyvelerinin Fiziko-Mekanik Karakteristikleri ile Biyoaktif Özelliklerinin Belirlenmesi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi 8(4): 1064–1072.
- University of California, Riverside. Citrus Variety Collection – Nagami kumquat (CRC 132).
- University of California, Riverside. Citrus Variety Collection – Meiwa (CRC 1471).
- University of California, Riverside. Citrus Variety Collection – Marumi (CRC 3237).
- USDA ARS, GRIN-Global Taxonomy. Genus Fortunella Swingle.
- Wang, T. ve ark. (2022). Fortunella venosa and F. hindsii as Independent Species: Evidence From Morphology and Molecular Systematics and Taxonomic Revision of Fortunella (Rutaceae). Frontiers in Plant Science 13: 867659.
- Andreu, M.G., Friedman, M.H., Northrop, R.J. Fortunella spp., Kumquat. UF/IFAS Extension, EDIS FOR300.
- TTSM. Meyve ve Asma Tescilli Çeşitler Listesi.
