Mandarin

Çeşitlerin karşılaştırması

Hasat dönemleri Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (Antalya) yayınından, ilgili coğrafi işaret belgelerinden ve Adana’da yapılan bir çalışmadan alınmıştır; yöreye göre değişir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de mandarin

TÜİK verilerine göre Türkiye 2024’te yaklaşık 1,99 milyon ton mandarin üretmiştir; bunun yaklaşık %38‘i satsumadır. Üretimde Adana (yaklaşık %44), Hatay (yaklaşık %26) ve Mersin (yaklaşık %16) öne çıkar. Satsumada ise Hatay ve İzmir başta gelir: 2024’te Türkiye’deki satsumanın yaklaşık %45’i Hatay’da, %21’i İzmir’de üretilmiştir.

Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne (BATEM) göre mandarin hasadı eylül sonunda erkenci satsumalarla başlar; Klemantin ve Klemantin melezleri sonbaharda, Minneola ve W. Murcott gibi geç çeşitler kışın olgunlaşır. Ege’de mandarin yetiştiriciliği ağırlıkla satsumaya dayanır.

Hatay Dörtyol’da yetişen Owari satsuması “Dörtyol Mandarini” (2019), İzmir Seferihisar’da yetişen satsumalar “Seferihisar Mandalinası” (2019), Menderes Gümüldür çevresindeki satsumalar “Gümüldür Mandalinası” (2020) adıyla coğrafi işaret tescili almıştır. Balıkesir’in Havran ilçesinde yetişen satsumalar “Havran Mandalinası” (2023), Bodrum yarımadasının yerli mandarini ise “Bodrum Mandarini” adıyla tescillidir.

İklim, toprak ve kış soğuğu

Mandarin, turunçgiller içinde kış soğuğuna en dayanıklı türlerdendir; mandarinler içinde de en dayanıklısı satsumalardır. BATEM’e göre satsuma mandarini −4 ile −5 °C civarına kadar dayanabilir. Soğuktan zarar görme; soğuğun süresine, rüzgâra, ağacın yaşına ve meyve yüküne göre değişir, meyveli ağaçlar daha çabuk etkilenir. Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre İzmir ve Seferihisar gibi kışı daha soğuk geçen yörelerde portakal ve limon yerine satsuma yetiştirmek daha doğru bir seçimdir.

Bahçe yeri sık don alan çukur ve vadi tabanlarından seçilmemeli, rüzgârkıran dikilmelidir; yazın sıcak ve kuru rüzgârlar küçük meyve ve yaprak dökümüne yol açabilir. Mandarin tınlı-kumlu, kumlu-tınlı ve killi-tınlı, en az 1,5 metre derin, süzek topraklarda iyi gelişir; uygun toprak pH’sı 5,5–7,5 arasındadır. Ağır, taban suyu yüksek topraklar ve fazla kireç sorun yaratır. Bahçe kurulmadan önce toprak analizi yaptırılması önerilir.

Anaçlar

Mandarin fidanları bir anaç çöğürü üzerine göz aşısıyla üretilir. Satsuma için Ege kıyı şeridinde ağırlıkla üç yapraklı ve sitranj anaçları kullanılır. Üç yapraklı, kış soğuğuna en dayanıklı anaçtır, ağacı erken meyveye yatırır ve satsuma için uygundur; ancak kireçli ve tuzlu topraklara dayanamaz. Gümüldür ve Havran’daki satsuma bahçeleri bu anaç üzerine kurulmuştur.

Carrizo ve Troyer sitranjları tristezaya toleranslıdır, kirece üç yapraklıdan daha dayanıklıdır ve Alata’ya göre özellikle satsuma ile iyi uyuşur. Çukurova’da yapılan bir anaç denemesinde satsuma verimi bakımından Carrizo sitranjı, Sitrumelo 1452 ve Yuzu öne çıkmıştır. Akdeniz kıyısında turunç da yaygın kullanılır (ör. Hatay Dörtyol); turunç tristeza (göçüren) hastalığına duyarlıdır. Anaç seçimi bahçenin toprağına ve iklimine göre yapılmalıdır.

Dikim, budama ve sulama

Mandarin bahçesi sertifikalı, virüsten arı ve ismine doğru fidanlarla kurulmalıdır. Alata’ya göre Akdeniz kıyısında sonbahar dikimi uygundur; kış soğuğunun sorun olabileceği Ege gibi yörelerde ilkbahar dikimi tercih edilebilir. Mandarinler portakal ve limondan küçük taç yapar; dikim aralığı yöreye, anaca ve çeşide göre genellikle 5–6 metre arasında seçilir. Fidan söküldüğü derinlikte dikilmeli, daha derine gömülmemelidir.

BATEM’e göre satsuma ağaçları zayıf gelişir ve fazla budama istemez; fidan yaklaşık 65 cm’den tepelenir, sonraki yıllarda kuru, kırık ve obur dalların alınması çoğu zaman yeterlidir. Klemantin ise daha dikkatli budanmalı, ağacın içi ışık alacak şekilde 5–7 ana dal üzerine taç kurulmalıdır. Budama genellikle kış sonunda, sürgünler başlamadan yapılır; budama aletleri dezenfekte edilmelidir.

Turunçgillerin yıllık su ihtiyacı 800–1.200 mm arasındadır ve bir kısmı kış yağışlarıyla karşılanır. Akdeniz ve Ege’de sulama genellikle mayıs ortasından ekim–kasım başına kadar sürer; damla sulama önerilir. Ağır topraklarda aşırı ve düzensiz sulama çiçek ve küçük meyve dökümüne yol açabilir. Gübreleme toprak ve yaprak analizine göre yapılmalıdır.

Hasat ve depolama

Mandarin, suda çözünür kuru madde/asit oranı en az 6’ya, tam olgunlukta 8 civarına ulaştığında hasat edilir. Çeşitlerin hasadı eylül sonundan kışa kadar yayılır: Okitsu Wase ve Owari gibi satsumalar erken, Klemantin, Robinson ve Nova sonbaharda, Minneola ve W. Murcott ocak–şubatta olgunlaşır.

Meyveler kabuk ve sap yaralanmaması için makasla kesilerek, yağmursuz ve çiy kurumuş saatlerde toplanır. Satsumalar olgunlaştıktan sonra kabuğun meyve etinden ayrılmasına (puflaşma) eğilimlidir; bu yüzden zamanında hasat edilmelidir. Coğrafi işaret belgelerine göre Seferihisar’da satsumalar 8–12 °C’de en çok 3 ay, Dörtyol’da Owari 3–4 °C’de 2–3 ay depolanabilmektedir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Kahverengi leke hastalığı (Alternaria): BATEM’e göre özellikle Minneola gibi mandarin melezlerinde önemlidir; genç yaprak, sürgün ve meyvelerde leke ve dökümlere yol açar. Sık dikimden, aşırı azotlu gübrelemeden, sert budamadan ve ağaç tacını ıslatan sulamadan kaçınmak hastalığı azaltır.
• Akdeniz meyvesineği: Mandarin bahçelerinin önemli zararlılarındandır; olgunlaşan meyvelere yumurta bırakır.
• Kahverengi çürüklük ve gövde zamklanması (Phytophthora): Akdeniz Bölgesi’nde yaygındır; meyve ve gövdede zarar yapar.
• Tristeza (göçüren), exocortis (cüceleşme) ve psorosis (kavlama): Virüs ve virüs benzeri hastalıklardır; aşı materyaliyle taşınır. Bu yüzden virüsten arı, sertifikalı fidan kullanımı önemlidir.
• Unlubit, kabuklubitler, kırmızıörümcek, pasböcüsü ve yaprak galerigüvesi: Turunçgil bahçelerinde yaygın görülen diğer zararlılardır.
• Depo çürüklükleri (yeşil ve mavi küf): Meyveye yaralardan girer; hasatta meyveyi yaralamamak en önemli önlemdir.

Kaynak: BATEM ve TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. Kimyasal mücadele için ruhsatlı bitki koruma ürünleri ve il/ilçe tarım müdürlüklerinin önerileri esas alınmalıdır.