Pikan Cevizi

Çeşitlerin karşılaştırması

Meyve ağırlığı ve iç oranı, Antalya’daki Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nde 30 yaşlı ağaçlardan alınan ölçümlerdir (Yılmaz ve ark. 2021); olgunlaşma sütunu çeşitlerin birbirine göre durumunu gösterir. Değerler yöreye ve yıla göre değişir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Pikan cevizi nedir?

Pikan cevizi (Carya illinoinensis), cevizle aynı familyadan (cevizgiller) ama farklı bir cinsten, yaprağını döken, sert kabuklu bir meyve ağacıdır. Anavatanı Kuzey Amerika’dır; Mississippi ve Missouri havzaları doğal yayılış alanlarıdır. Sitemizdeki ceviz (Juglans regia) ayrı bir türdür.

Mersin’deki Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre pikanı cevizden ayıran başlıca özellikler iç oranının yüksek olması, ince kabuğunun elle kolayca kırılabilmesi ve meyvesinin daha uzun süre saklanabilmesidir. Meyveler genellikle dal uçlarında 3–7’li demetler hâlinde oluşur. Dışta yeşil, etli bir dış kabuk bulunur; bu kabuk olgunlukta çatlayarak açılır ve içinden ince, kahverengi, lekeli sert kabuklu pikan çıkar. Pikan çerez olarak tüketilir; pasta, kek, dondurma ve reçel yapımında kullanılır.

Ağaç güçlü bir kazık kök geliştirir ve kökleri toprağın derinlerine iner. Tohumdan yetişen ağaçlar çok boylu olur; aşılı kültür çeşitleri daha küçük kalır. Odunu gevrektir.

Türkiye'de pikan cevizi

Türkiye’de pikan çalışmaları, 1969’da FAO aracılığıyla İsrail’den getirilen 14 çeşitle Antalya’daki Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nde (BATEM) başlamış, sonraki yıllarda getirilen başka çeşitlerle sürdürülmüştür. Enstitü 1977’den itibaren bazı çeşitlerin fidanlarını üreterek üreticilere vermeye başlamıştır. Bu çalışmalar sonucunda ticari fidan üretimi ve kapama bahçeler artmıştır.

Türkiye’de tescilli pikan çeşitleri Wichita, Western, Choctaw ve Mahan‘dır; dördü de 1990’da BATEM tarafından tescil ettirilmiştir. Burkett ise 1993’te tohum anacı olarak tescil edilmiştir (TTSM).

GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre pikan Türkiye’de başlıca Ege ve Akdeniz bölgelerinin denize bakan yamaçlarında yetiştirilir; Güneydoğu Anadolu’da yapılan çalışmalarda da olumlu sonuçlar alınmıştır. Pikan için TÜİK’te ayrı bir üretim istatistiği bulunmamaktadır.

İklim ve toprak

Pikan, kışları ılık ya da serin, yazları uzun ve sıcak geçen yerlerde yetişir. Alata enstitüsüne göre uzun bir büyüme mevsimi ister; bu sürenin en az 210 gün olması istenir. Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkının çok fazla olmaması tercih edilir.

Dinlenme döneminde kış soğuğuna –18 °C’ye kadar dayanabildiği bildirilir. Bununla birlikte Alata ve GAP Tarımsal Araştırma enstitüleri, güvenli ve ekonomik bir yetiştiricilik için kış en düşük sıcaklığının –6 °C’nin altına düşmemesini önerir. Dalları gevrek olduğundan rüzgarlı yerlerden kaçınılmalı ya da önlem alınmalıdır.

Hafif bünyeli, derin, geçirimsiz katmanı olmayan ve iyi drene olan topraklarda iyi gelişir; tuzluluğa hassastır. GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre kumlu-tınlı, 180–200 cm derinliğinde ve pH’sı 6,5–7,0 olan topraklar idealdir. Bahçe kurmadan önce toprak analizi yaptırılmalıdır.

Fidan, dikim ve bakım

Pikan çelikle çoğaltılamaz. Fidanlar, tohumdan yetiştirilen anaçlar (çöğürler) üzerine istenen çeşidin aşılanmasıyla üretilir; tohumdan yetişen ağaçlar ana ağacın özelliklerini taşımayabileceği için bahçeler aşılı fidanlarla kurulmalıdır. Alata enstitüsüne göre çöğürler yaklaşık 1,5–2 cm kalınlığa ulaşınca aşılanır; göz aşısında boru ve yama, kalem aşısında yarma aşısı başarılı sonuç vermiştir. GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü’ne göre anaç olarak en çok Burkett tohumu kullanılır.

Fidanlar dinlenme döneminde dikilir. Antalya’daki BATEM bahçesinde çeşit ağaçları yaklaşık 12 × 12 m aralıkla dikilmiştir. Pikan fazla budama istemez: dikimde fidan 5–12 göz bırakılarak budanır ve bir doruk dal ile 3–4 yan daldan oluşan doruk dallı taç şekli verilir. Meyve veren tomurcuklar dal uçlarında olduğundan dal uçları kesilmez.

Sulamada damla ya da alttan yağmurlama sistemleri kullanılır. İlkbahardaki gelişme döneminde ve meyvelerin büyüdüğü, için dolduğu ve yeşil kabuğun çatladığı dönemlerde düzenli sulama çok önemlidir. Gübreleme mutlaka yaprak ve toprak analizi sonuçlarına göre yapılmalıdır; pikanda azot ve çinko öncelikli besin elementleridir. Aşılı fidanlar genellikle 4–8 yaşında meyve vermeye başlar; asıl verim ilerleyen yaşlarda gelir.

Hasat ve depolama

Hasat zamanı yeşil dış kabuğun çatlamasıyla anlaşılır. Alata enstitüsüne göre yeşil kabukların yaklaşık üçte biri çatladığında hasada başlanabilir. Hasat, dalları silkeleyerek ya da makineyle yapılır. Antalya’daki BATEM çeşit koleksiyonunda 2018’de meyveler 20 Kasım ile 1 Aralık arasında hasat edilmiştir.

Hasat edilen pikanlar küflenme, renk kaybı ve yağ bozulmasını önlemek için en kısa sürede yaklaşık %4 neme kadar kurutulmalıdır. New Mexico State University’ye göre kabuklu pikan 0–2 °C’de yaklaşık 18 ay, iç pikan yaklaşık 12 ay saklanabilir; –18 °C’de dondurularak çok daha uzun süre saklanabilir. Sağlam kabuk içi en iyi korur. İç pikan kokuları kolay emdiği için boya, ahşap, sebze ve meyveden uzak tutulmalıdır.

Hastalık ve zararlılar

Alata Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsü’ne göre pikanda görülen başlıca sorunlar şunlardır:

• Kara leke: Pikanda en çok görülen hastalıktır. Wichita, Western ve Choctaw çeşitleri kara lekeye duyarlıdır.
• Ceviz iç kurdu: Meyveye zarar veren başlıca zararlılardandır.
• Yaprak bitleri (afitler): Pikanın başlıca zararlıları arasındadır.
• Çinko noksanlığı: Pikanda çinko ihtiyacı yüksektir; özellikle Wichita çinko noksanlığına duyarlıdır. Gübreleme yaprak analizine göre planlanmalıdır.

Mücadele için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin güncel önerilerine başvurulmalıdır.