Badem, Ekiz Fidancılık’ın öncelikli ürünlerinden biridir. Geç çiçeklenen ve kendine verimli yeni nesil İspanyol çeşitlerinden Türkiye’de yaygın olarak yetiştirilen Fransız çeşitlerine kadar farklı ihtiyaçlara uygun badem fidanları üretiyoruz. Aşağıda çeşitlerimizi tanıyabilir, karşılaştırabilir ve her çeşidin ayrıntılı sayfasına ulaşabilirsiniz.
Badem çeşitlerimiz
Çeşitlerin karşılaştırması
Çiçeklenme ve hasat zamanları çeşitlerin birbirine göre durumunu gösterir; kesin tarihler yöreye ve yıla göre değişir. İç randımanı, iç ağırlığının kabuklu meyve ağırlığına oranıdır. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.
| Çeşit | Köken | Çiçeklenme | Tozlanma | Kabuk | İç randımanı | Hasat |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Vairo | İspanya (IRTA) | Geç | Kendine verimli | Sert | ~%28–29 | Erken |
| Marinada | İspanya (IRTA) | Çok geç | Kendine verimli | Sert | ~%31 | Orta |
| Makako | İspanya (CEBAS-CSIC, 2017) | Ekstra geç | Kendine verimli | Sert | ~%33 | Ferragnes ile aynı dönem |
| Ferragnes | Fransa (INRA) | Geç | Kendine verimsiz – Ferraduel ile | Sert / yarı sert | %30–40 | Orta |
| Ferraduel | Fransa (INRA) | Geç | Kendine verimsiz – Ferragnes ile | Sert – çok sert | %23–28 | Orta |
| Nonpareil | ABD (Kaliforniya, 1879) | Orta (geççilerden erken) | Kendine verimsiz – Carmel vb. | Kağıt kabuk | %53–70 | Erken |
| Carmel | ABD (Kaliforniya, 1966) | Orta (Nonpareil’den hemen sonra) | Kendine verimsiz – Nonpareil ile | Yumuşak | ~%60 | Geç-orta |
Yeni nesil badem çeşitleri ve Ekiz Fidancılık
İspanya’daki IRTA araştırma enstitüsünün geliştirdiği Vairo, Marinada ve Tarraco çeşitlerinin Türkiye tescili Ekiz Fidancılık adına yapılmıştır (Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi, 03.11.2017). Bu çeşitler sert kabuklu, ikiz iç oluşturmayan ve geç çiçeklenen çeşitlerdir; Vairo ve Marinada ayrıca kendine verimlidir. Vairo, Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü’nün kendine verimli ve geç çiçeklenen yeni badem çeşitleri geliştirmeye yönelik melezleme projesinde de ebeveyn olarak kullanılmaktadır.
Türkiye'de badem üretimi
FAO verilerine göre Türkiye, 2024 yılında yaklaşık 200 bin ton kabuklu badem üretimiyle ABD, Avustralya ve İspanya’nın ardından dünyada dördüncü sıradadır. Üretimde Adıyaman, Mersin ve Şanlıurfa gibi Güneydoğu ve Akdeniz illeri öne çıkmaktadır (FAOSTAT 2024, TÜİK).
Çeşit seçerken: geç don ve çiçeklenme zamanı
Bademin soğuklama ihtiyacı düşük olduğundan erken uyanır ve ilkbahar geç donlarına hassastır. Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’ne göre çiçek tomurcukları −2 ile −4 °C’ye kadar dayanırken, açmış çiçekler −1,5 °C’de donar; çiçeklenme dönemindeki yağış da tozlanmayı olumsuz etkiler. Bu nedenle enstitü, mutlaka geç çiçeklenen çeşitlerin tercih edilmesini önerir.
Türkiye’deki denemeler çeşitler arasındaki farkı gösterir: Gaziantep’te Ferragnes Nonpareil’den 8, Ferraduel 10 gün sonra çiçek açmıştır; Uşak’ta Ferragnes ve Ferraduel, Nonpareil’den 10 gün sonra çiçeklenmiştir. İspanyol çeşitlerinden Makako ise ıslahçı verilerine göre Ferragnes’ten ortalama 13 gün sonra çiçek açar.
Tozlanma: kendine verimli ve kendine verimsiz çeşitler
Geleneksel badem çeşitlerinin çoğu kendine verimsizdir: kendi poleniyle meyve bağlamaz ve bahçede çiçeklenmesi çakışan, uyumlu bir tozlayıcı çeşit bulunmalıdır. Aynı uyuşmazlık grubundaki çeşitler birbirini döllemez. Örneğin Ferragnes ile Ferraduel, Nonpareil ile Carmel birbirini tozlayan çeşit çiftleridir.
Vairo, Marinada ve Makako gibi yeni çeşitler ise kendine verimlidir ve tek çeşitle bahçe kurulmasına imkân verir. Bununla birlikte iyi bir meyve tutumu için arı faaliyeti önemlidir: Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü her 2–3 dekara bir arı kovanı önerir; Makako’nun ıslahçıları da kendine verimli çeşitlerde verimi artırmak için arı kovanı kullanılmasını tavsiye eder.
Sert kabuk ve yumuşak kabuk
Nonpareil gibi kağıt kabuklu çeşitlerde kabuk kapanışı zayıf olduğundan meyveler kuş ve kurt zararına açıktır; enstitü broşürü de kabuğu ince bademlerde kuş zararının yüksek olduğunu ve çeşitlerin buna göre seçilmesi gerektiğini belirtir. Vairo, Marinada, Makako, Ferragnes ve Ferraduel gibi sert kabuklu çeşitlerde iç randımanı daha düşüktür, ancak kabuk meyveyi korur ve bu çeşitlerde ikiz iç yok denecek kadar azdır.
Anaç seçimi
Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü’ne göre Türkiye’de badem için tohum (çöğür) anacı yaygın olarak kullanılır ve fidan dip kurduna (Capnodis) dayanıklı olduğu bilinir. Erik anaçları bazı badem çeşitleriyle uyuşmaz; ağır ve su tutan topraklarda, uyuşan çeşitler için kullanılır. Şeftali anacı Nemaguard kumlu ve nematodlu topraklarda kullanılabilir, ancak ağaç ömrü kısadır. Klon anacı GF 677 yaygın olarak kullanılır; üzerine aşılı fidanlar erken verime yatar ve Verticillium ile Phytophthora gibi toprak kökenli hastalıklara dayanımı iyidir.
Bahçe tesisinde mümkünse tüplü fidan kullanılması önerilir; çıplak köklü badem fidanı az saçak kök oluşturur ve tutma kaybı yüksek olabilir. Enstitü dikim aralığı olarak 6×6 veya 6×7 m önermektedir.
Bu sayfadaki bilgiler, aşağıda listelenen bilimsel yayınlardan, ıslahçı kurum yayınlarından ve resmî kurum kaynaklarından derlenmiştir. İç randımanı, meyve ağırlığı, çiçeklenme ve hasat zamanı gibi değerler yöreye, yıla, anaca, ağaç yaşına ve bakıma göre değişir; verilen sayılar ilgili çalışmanın koşullarına aittir. Bölgenize uygun çeşit ve tozlayıcı seçimi için ziraat mühendislerimize danışabilirsiniz.
Kaynaklar
- T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkezi (TTSM). Meyve ve Asma Tescilli Çeşitler Listesi.
- FAOSTAT, Crops and livestock products – Almonds, in shell (2024).
- Eldoğan, Ü., Bölük, Y. (2024). Dünya'da ve Türkiye'de Badem. Antepfıstığı Araştırma Dergisi, Sayı 11.
- Utku, Ö., Orman, E. Badem Yetiştiriciliği (Çiftçi Broşürü). Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü, Yalova.
- Atlı, H.S. (2019). Türkiye Tarımsal Araştırmalar Dergisi 6(2): 222–229 (Gaziantep).
- Yıldız, E., Erol Perdahcı, Ç. (2019). Uşak ekolojik koşullarında bazı badem çeşitlerinin adaptasyonu. Erciyes Tarım ve Hayvan Bilimleri Dergisi 2(1): 11–19.
- Denizhan, H. ve ark. (2020). Bazı badem çeşitlerinin adaptasyon performansları üzerine yürütülen çalışmaların karşılaştırılması. Iğdır Üniv. Fen Bil. Enst. Derg. 10(4): 2283–2293.
- Asai, W.K. ve ark. The Evaluation and Selection of Current Varieties. UC ANR Almond Production Manual, Bölüm 8.
- IRTA. IRTA Selected Almonds: Vairo, Constantí, Marinada and Tarraco.
- Dicenta, F. ve ark. (2018). Penta and Makako: Two Extra-late Flowering Self-compatible Almond Cultivars from CEBAS-CSIC. HortScience 53(11): 1700–1702.
- TAGEM (2022). Ilıman İklim Meyveleri Proje Değerlendirme Grubu Toplantısı Özet Kitapçığı.
