Sofralık Üzüm

Çeşitlerin karşılaştırması

Çeşitler olgunlaşma sırasına göre yaklaşık olarak dizilmiştir; olgunlaşma zamanları kaynakta belirtilen bölgelere aittir ve yöreye, yıla ve anaca göre değişir. Ayrıntılar ve kaynaklar çeşit sayfalarındadır.

Türkiye'de ve Denizli'de üzüm

FAOSTAT verilerine göre Türkiye 2024 yılında yaklaşık 3,5 milyon ton üzüm üretmiş ve dünyanın yedinci büyük üzüm üreticisi olmuştur. Uluslararası Bağ ve Şarap Örgütü’ne (OIV) göre Türkiye 2024’te yaklaşık 1,8 milyon ton sofralık üzümle dünyanın önde gelen sofralık üzüm üreticileri arasındadır; kuru üzümde ise hem üretimde hem ihracatta dünya birincisidir.

TEPGE’nin TÜİK verilerine dayanan raporuna göre 2024’te Türkiye üzüm üretiminin yaklaşık üçte biri Manisa’dan gelmiş, Denizli %8,5 payla Manisa ve Mersin’in ardından üçüncü sırada yer almıştır. Denizli’de Buldan ve çevresi sofralık çekirdeksiz üzümüyle, Çal, Bekilli ve Güney ise şaraplık üzümleriyle bilinir.

Sofralık, kurutmalık ve şaraplık üzüm

Sofralık üzüm taze yenmek için yetiştirilir; salkım görünüşü, tane iriliği ve rengi önemlidir. Kurutmalık üzümler kuru üzüm, şaraplık üzümler şarap yapımı içindir ve bunlarda hasat zamanını daha çok şeker düzeyi belirler. Manisa Bağcılık Araştırma Enstitüsü’ne göre sıcak bölgelerin verimli taban topraklarında kurutmalık çeşitler, serin bölgelerin kıraç topraklarında ise kalitenin önem taşıdığı sofralık ve şaraplık çeşitler tercih edilmelidir.

Anadolu, kültür asmasının anavatanı sayılan bölgenin içindedir; Türkiye’de 1200’ü aşkın yerel üzüm çeşidi ve tipi bulunduğu bildirilmektedir. Şaraplık çeşitler için Şaraplık Üzüm sayfamıza bakabilirsiniz.

Çiçek tipi ve tozlanma

Sofralık üzüm çeşitlerinin çoğu erdişi çiçeklidir ve tek başına dikildiğinde de ürün verir; sayfamızdaki çeşitlerden Alphonse Lavallée, Yalova İncisi, Sultani Çekirdeksiz, Razakı ve Red Globe erdişi çiçeklidir. Buna karşın Çavuş ve Hönüsü gibi fizyolojik dişi çiçekli çeşitler kendine kısırdır; bu çeşitlerle bağ kurarken aynı dönemde çiçek açan uygun bir tozlayıcı çeşit de dikilmelidir.

İklim ve toprak

Asma sıcak ve güneşli yerleri sever; günlük ortalama sıcaklık 10 °C’yi geçince uyanır ve gelişir. Erkenci çeşitler olgunlaşmak için 1600-2000, geççi çeşitler 3000 gün-derece ve üzeri sıcaklık toplamına ihtiyaç duyar. Yıllık yağışın 500 mm olduğu yerlerde sulamasız bağcılık yapılabilir; çiçeklenmedeki yağış tane tutumunu, olgunluktaki yağış çürüme ve çatlamayı artırır.

Geç ilkbahar donları bağcılığı sınırlayan en önemli etkenlerdendir; yeşil sürgünler −1 °C’nin altında zarar görebilir. Asma derin, süzek ve tınlı topraklarda en iyi sonucu verir. Eski bir bağın yerine hemen yeni bağ kurmak yerine toprağı birkaç yıl dinlendirmek önerilir.

Filoksera ve aşılı fidan

Filoksera, asma köklerinde yaşayan ve bağları birkaç yıl içinde kurutabilen bir zararlıdır. TAGEM’e göre Türkiye’deki bağ alanlarının büyük bölümü bu zararlıyla bulaşıktır ve bağda ilaçla mücadele etkili değildir. Bu nedenle kumlu olmayan topraklarda yeni bağlar, filokseraya dayanıklı Amerikan asma anaçları üzerine aşılı fidanlarla kurulmalıdır. Anaç toprağın kireç, nem ve yapısına göre seçilir; ayrıntılar için Asma Anaçları sayfamıza bakabilirsiniz.

Terbiye, budama ve salkım bakımı

Asmaya dikimden itibaren ilk 3-5 yılda terbiye şekli verilir. Türkiye bağlarının büyük bölümünde geleneksel goble kullanılsa da yeni kurulan bağlarda çoğunlukla telli terbiye sistemleri tercih edilir. Dip gözleri verimli çeşitler kısa, Sultani Çekirdeksiz gibi dip gözleri az verimli çeşitler uzun veya karışık budanır. Asma her yıl kışın, yapraklar döküldükten sonra ve gözler uyanmadan önce budanır.

Sofralık üzümde iri ve gösterişli salkım için fazla ve şekli bozuk salkımlar seyreltilir, gerekirse salkım ucu kesilir; çekirdeksiz çeşitlerde bilezik alma tane iriliğini artırır. Aşılı asmalarda anaçtan çıkan sürgünler erken dönemde temizlenmelidir.

Başlıca hastalık ve zararlılar

• Bağ küllemesi: Yeşil aksamda grimsi beyaz pudramsı örtü yapar; sıcak ve kurak koşullarda her yıl görülür ve ilaçlama yapılmazsa bazı yörelerde ürün kaybı çok yüksek olabilir.
• Bağ mildiyösü: Yapraklarda yağ lekeleri ve alt yüzde beyaz küf örtüsü yapar; ılık ve yağışlı ilkbaharlarda salgın yapar.
• Ölü kol: Sürgünlerde lekeler yapar ve zamanla asmayı kurutur; budama artıklarını bağdan uzaklaştırmak ve hastalıklı asmadan aşı kalemi almamak önemlidir.
• Kurşuni küf: Sık yaprak örtüsünde ve depoda sorun olur; havalandırma ve hızlı soğutma önemlidir.
• Salkım güvesi: Tomurcuktan olgun taneye kadar salkımda beslenen, bağların en önemli zararlısıdır; ilaçlama zamanı feromon tuzaklarıyla belirlenir.

Kaynak: TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları. İlaçlama zamanı ve ruhsatlı ürünler için il ve ilçe tarım müdürlüklerinin önerileri esas alınmalıdır.

Hasat ve depolama

Üzüm hasattan sonra olgunlaşmaya devam etmez; bu yüzden salkımlar renk, tat ve şeker bakımından tam olgunlaşınca kesilmelidir. Sofralık üzüm sabah çiğ kalktıktan sonra, taneler ısınmadan, makasla ve salkım sapından tutularak kesilmeli; tanelerdeki pus tabakası silinmemelidir. ABD Tarım Bakanlığı’na göre sofralık üzüm hasattan sonra hızla soğutulmalı ve −1 ile 0 °C’de, %90-95 nemde saklanmalıdır; depoda en önemli sorun kurşuni küftür.